Hurdle Race


We do not have a fixed space for our study sessions at the brick kiln. Sometimes, we assemble near the clay pit, sometimes near the haaroli of bricks and sometimes where the children are playing. The children don’t seem to have any problem with this, but I started feeling the need for some stability. Radhi had made space for us outside her bhonga, but recently, a new kiln was built next to her bhonga. Women with head loads of raw bricks started walking through the courtyard to the new kiln. Their ‘traffic’ started disturbing the progress of our sessions. As it is, the children on the brick kilns are not used to sitting in one place to concentrate on something. They started getting distracted by the movement and casual conversations of these women. To find a new space for our ‘class’ – that was the new challenge!

Another problem was that of our students missing classes for babysitting. Kishor told me that Manali who was studying in Grade 2, stopped attending school because her brother was born and she had to stay at home to look after him. This is a common occurrence at the brick kiln – children who are 8-10 years old have to remain at home to look after their younger siblings. Such children are called baalghe. Families that work on the brick kiln have no other option but to take the help of their children for such things. Children help with household chores such as filling up water, washing clothes, cooking etc. They also help with less strenuous work at the brick kiln, such as sieving powdered bricks, setting up a haaroli of bricks etc. But working as baalghe (babysitters) ties them down for the whole day. They have to ignore their own childhood and share the responsibility of their parents’ household. Kishor has permitted these children to come to the school with their little siblings. Some of the enthusiastic students do come to school holding their baby brother or sister in their arms. But everyone doesn’t have this enthusiasm. It is little wonder that this brings an end to their education.

Many such baalghe children come to our class at the brick kiln. They bring their little siblings with them. The other day, eight-year-old Avinash was drawing a picture based on a story which we had shared in the class. Suddenly, his mother appeared with a head load of bricks and a cane in her hand. She shouted at him and hit him hard on the back with the cane. Before we could realize what was happening, Avinash went running to his bhonga. His baby sister Durga was inside, in the cradle, crying. Avinash was supposed to look after her. While she was crying, he was busy drawing. That’s why he had received a beating. Before I could say something to his mother, she was gone.

What could I have told her, anyway? At the most I would have advised her not to beat him. But given their situation, I wonder whether she would have listened to me at all. I sighed and resumed teaching. Avinash returned to the class, carrying little Durga in his arms. He held her in his lap and tried to go back to his drawing.

New Bhonga for the class

Kishor and I realized that we had to work on this issue of babysitting, if we wanted to continue our classes. Children missing school for babysitting has been noted as an issue for many years. Educationists Tarabai Modak and Anutai Wagh had devised a very useful strategy to handle this problem. They used to run a crèche, a pre-school centre and a few primary school grades together under one roof. They named it ‘Vikas Wadi’. All the children would get looked after in this system. Parents could leave their children there and go to work without any worries. We decided to use this time-tested strategy for our students. We decided to run a crèche, at least till the time our classes will be on at the brick kiln. Kishor asked a local girl named Ankita if she would do this work, and she agreed readily.

But where would this crèche be? We needed a proper space for it. Kishor appealed to the parents – would they please build a bhonga for us? They proposed to build a bhonga on their next pay day or holiday. Sure enough, on the pay day, Umesh’s father took his tractor to the forest to bring grass and sticks; but no one offered to help. He returned with some kasaad grass. When Kishor asked the parents about it, they said, they were unable to go. Then, Gurya’s father said, he had a bhonga near the road which was lying unused, and he wouldn’t mind letting us use it. Kishor seized the opportunity, and set the ball in motion for repairing the old bhonga.

The children’s enthusiasm for preparing this space was amazing! They brought kasaad grass and covered the bhonga, they levelled the floor of bhonga and prepared the courtyard for our classes by covering the ground with cow dung. Kishor brought some old sarees, which were tied along the fence. Our new ‘classroom’ was taking shape! Inside the bhonga, we tied a saree between two poles, and created a cradle for small babies. We brought a bagful of toys and teaching aids for pre-schoolers. On one wall, we hung a mirror, and kept a comb, face powder and hair oil next to it. Outside, we put a bucket of water to wash hands and feet. All the facilities were in place. We tied a rope outside the bhonga and put storybooks on it – our ‘hanging library’! Our brick kiln children who came to the class started washing their faces, applying hair oil and face powder…. All of them looked like salted peanuts!!

The crèche created a good space for our brick kiln classes. The younger children started playing with Ankita. The babies were put in the cradles. And the older children started sitting with us in the courtyard to study. But…. Just when I was finding a semblance of stability…. The other day some stray dogs tore off the sarees which were tied along the fence. The children made ropes with those tattered sarees and built swings! With the fence gone, the courtyard soon became a dumping ground for garbage.

There we go again. Start from scratch. Tarabai and Anutai had done this pioneering work decades ago. I feel amazed and saddened that their work is not outdated even today.

Hanging Library


विटा मोजणे हा आमच्या भट्टीवरील वर्गातील महत्त्वाचा उपक्रम आहे. या एकाच उपक्रमाच्या आधारे मुलांनी गणितात बरीच प्रगती केली आहे. मजुरीचा हिशेब ठेवण्यासाठी मुलांच्या पालकांना विटा मोजाव्याच लागतात. म्हणूनच विटा मोजणे हे या मुलांसाठी अत्यंत अर्थपूर्ण काम आहे. दुसरी एक बाब म्हणजे विटा मोजण्यासाठी एका जागी बसायची गरज नसते. इकडे तिकडे फिरून, धावत पळत हे काम करायचे असते म्हणून ते या मुलांच्या सहज वृत्तीला चांगले मानवते. त्यामुळे विटा मोजण्यासाठी सगळ्यांचीच तयारी असते. जरा बसून, पुस्तक वगैरे वाचून कंटाळा आलाय असे लक्षात आले की मी,  “विटा मोजू या का?”  असे विचारतो आणि मग सगळ्यांमध्ये एकदम  उत्साह संचारतो.

सुरुवातीला विटा मोजताना मुले अगदी एकेक वीट मोजायची. आता मात्र दोनाच्या, चाराच्या , पंचवीसच्या आणि शंभराच्या टप्प्यांनी मोजण्यावर मुलांनी चांगलेच प्रभुत्त्व मिळवले आहे. यालाही एक कारण आहे. २५ विटांचा एक घोडा असतो. या घोड्यात दोनाचे बारा थर आणि वर एक वीट अशी रचना असते. या घोड्यातील विटा आता मुले २ च्या टप्प्यात मोजतात. ५५ विटांच्या घोड्यात ४ विटांचा एक थर असे १३ थर आणि वर ३ विटा अशी रचना असते. या रचनांचा आधार घेऊन मुले मोजणी करतात. मोजणी करताना ते आपापले डावपेचही वापरतात. ५५ विटांच्या तीन  घोड्यांत एकूण किती विटा असतील याचे उत्तर राहुलने कसे दिले आहे ते पाहा.

एका घोड्यात ५५ विटा आहेत तर अशा ३ घोड्यांत किती विटा बसतील ?

आता मुलांना अजून थोडे पुढे न्यावे असे मी आणि किशोरने  ठरवले. आज भट्टीवरील आमचा वर्ग पाहायला आमचा मित्र अरुण आला होता. तो स्वतःही शिक्षकच आहे. त्यामुळे तोही शिकवण्यात सहभागी झाला. त्याने आमच्या या प्रयत्नांच्या सविस्तर नोंदीही घेतल्या. अमितच्या घरासमोर कच्च्या विटांचे घोडे रचलेले होते. या घोड्यांसोबत आमचा आमचा गणिताचा तास सुरू झाला. अमितचा सोबती राहुलही त्याच्याबरोबर आला. त्यांच्यात आणि माझ्यात झालेला संवाद काहीसा असा:

मी : एका घोड्यात किती विटा?’

अमित :  पंचवीस.

मी : मग या दोन घोड्यांत किती विटा?

यावर अमित बराच वेळ विचार करत होता काहीतरी पुटपुटत बोटांची हालचाल करत होता. शेवटी अरुणचा  पेशन्स संपला आणि त्याने न रहावून अमितला मध्येच टोकले.

अरुण  : या बाजूच्या घोडीत किती विटा रे?

अमित : पंचवीस

अरुण  : मग आता सांग ना या दोन घोड्यात किती विटा ते ?

अरुणने असे म्हणताच अमितने एक एक वीट मोजायला सुरुवात केली. आता अरुणला अगदीच राहावेना. त्याने अमितच्या लक्षात आणून दिले की 4 च्या टप्प्याने मोजले तर विटा पटकन मोजून होतील.  अमितनेही तसे करून 50 विटा मोजल्या. मी हसून अरुणकडे पाहिले. त्याला जाणवले की अशी घाई करायची काही गरज नव्हती. अमितला एकेक करून विटा मोजून दिल्या असत्या व नंतर चारच्या टप्प्यातील मोजणीने काम कसे पटकन होते हे सांगितले असते तरी चालले असते. मुलांच्या विचार प्रक्रियेत शक्यतो अडथळा आणायचा नाही हे ऐकायला साधे वाटणारे तत्त्व शिक्षक म्हणून काम करताना पाळणे किती अवघड बनते हे आम्हा सर्वांनाच जाणवले. मग पुढील संवादाची सूत्रे मी माझ्या हातात घेतली.

मी  : दोन घोड्यात 50 विटा तर मग या चार घोड्यात किती असतील?

अमित :  शंभर  (हे मात्र त्याने चटकन सांगितले)

मी : मग या पूर्ण हारोलीत किती विटा असतील रे? (‘हारोली’ म्हणजे विटांच्या घोड्यांची रांग), मी  राहुल आणि  अमित यांना पुढे खेचायचे ठरवले.

आता दोघांनी मिळून विटांच्या घोड्यांना  हात लावत मोजायला सुरुवात केली. ‘शंभर न शंभर मिलून दोनशे न शंभर मिलून तीनशे…..’ अशी त्यांची मोजणी सुरू झाली.  पण मधेच एखादा घोडा मोजायला विसरायचे किंवा एकच घोडा दोनदा मोजायचे. चूक झालेली कळली की मग परत पहिल्यापासून मोजणी सुरू करायचे. त्यांची ही धडपड पाहून मी एक युक्ती सुचवली.  100  विटा मोजून झाल्या की त्या  घोड्याला  एक काडीचा तुकडा लावायचा. ही युक्ती चांगलीच कामी आली आणि अमित व राहुल भराभर विटा मोजायला लागले.

मोजता मोजता राहुल म्हणाला,  ‘दहाशे’.  अरुणला त्याचे दहाशे म्हणणे जरा खटकले. त्याने विचारले, “दहाशे म्हणजे किती?”  यावर राहुल जरा गोंधळला. मी मध्ये पडून त्याला मोजणी पुढे चालू ठेवायला सांगितली. अरुणच्याही लक्षात आले की हजारच म्हटले पाहिजे हा आग्रह इथे कामाचा नाही; त्याने मुलांच्या मोजणीत व्यत्यय येऊ शकतो. मुलांचे  एका  हारोलीत ‘बाराशे विटा’ इथपर्यंत मोजून झाले. आता मी त्यांना पुढचे आव्हान द्यायचे ठरवले.

या सर्व हारोल्यांत किती विटा असतील ?

मी विचारले, “आता मला सांगा ह्या सगळ्या हारोलीत किती विटा असतील?” मी हा प्रश्न विचारताच  दोघेही त्या विटांच्या घोड्यावर  चढून बसले आणि  मोजू लागले. आता विटा मोजताना मात्र दोघांनीही  बरेच डावपेच वापरले. उदाहरणार्थ ३६०० विटांत १२०० विटा मिळवायची वेळ आली तेव्हा अमित म्हणाला,

“छत्तीसशे ना बाराशे मिलवायचे ना?  मग छत्तीसशे ना दहाशे झाले…… शेचालीसशे आनि दोनशे मिलवंल का झाले अठ्ठेचालीसशे !”  हे आणि असे बरेच डावपेच वापरून दोघेही  ‘सात हारोलीत चौऱ्याऐंशीशे विटा’ इथपर्यंत पोचले व खाली उतरले.

आता मी ही सगळी मोजणी एका तक्त्याच्या रूपात त्यांच्यासमोर मांडायचे ठरवले. हाताशी लिहायला काही नव्हते म्हणून तिथेच धुळीवर हारोल्यांची संख्या आणि त्यांच्यातल्या विटांची संख्या यांचा एक तक्ता मुलांच्या मदतीने बनवला. तक्ता बनवाताना कधी दोघे मनातल्या मनात हिशेब करून उत्तर देत होते तर कधी  उठून प्रत्यक्ष हारोल्यांकडे बघत  आकडेमोड करत होते. हा तक्ता बनवताना ते मूळ मोजणीच्या प्रक्रियेतून पुन्हा एकदा गेले. पण या वेळी बऱ्याच वेगाने.

किती हारोल्या ? किती विटा ?

या मुलांसोबत काम करताना जाणवलेली एक महत्त्वाची बाब म्हणजे त्यांना जाणवणारी संख्यानामांची अडचण. मराठी आणि बऱ्याच उत्तर भारतीय भाषांत संख्यानामे थोडी विचित्र आहेत. या मुलांना ८० नी ४ असे सांगणे सहज जमते. मात्र चौंऱ्यांशी असे संख्यानाम विचारले की गोंधळायला होते. खरे तर आपण चौऱ्यांशी ला ऐंशीचार किंवा पंचाहत्तरला सत्तरपाच अशी नावे देऊ शकतो. पण तसे संकेत मराठीत रूढ नाहीत हा प्रश्न आहे.  सात हारोल्यांत ८४०० विटा आहेत हे मोजणारे राहुल आणि अमित १०० पर्यंतच्या संख्यानामांत मात्र अजूनही घोटाळे करतात.

प्राध्यापक मनोहर राईलकर यांनी या बाबत एक सविस्तर लेख लिहिला आहे. मराठी व एकूणच उत्तर भारतातील भाषांवरील संस्कृतच्या प्रभावामुळे १०० पर्यंतच्या संख्यांची नावे किचकट झाली आहेत. ज्या घरांमध्ये पाठांतराची, दैनंदिन जीवनात संख्यावापराची  परंपरा असते अशा मुलांना ही अडचण विशेष जाणवत नाही. मात्र भट्टीवरच्या आमच्या मुलांनी यावर प्रावीण्य मिळवावे म्हणून आम्हाला बरीच मेहनत करावी लागणार असे दिसते आहे. पण आम्ही जिथून सुरुवात केली होती ते लक्षात घेता बरीच मजल मारली आहे असे म्हणायला हरकत नाही. ही प्रगती मला आणि किशोरला सुखावणारी आहे हे निश्चित.

अडथळ्यांची शर्यत


भट्टीवरचा  आमचा वर्ग एका जागी चालत नाही. कधी चिखलाच्या खड्ड्यापाशी, तर कधी विटांच्या हारोलीपाशी, तर कधी मुलांचा खेळ चालू असेल तिथे अशी भटकंती चालू असते. मुलांना त्यात काही अडचण नाही, पण मला मात्र आता जरा स्थैर्य यायला हवे असे वाटू लागले होते. तशी राधीच्या अंगणात बसायला जागा होती. पण तिच्या भोंग्याच्या बाजूला नवी वीट भट्टी रचायला सुरुवात झाली. डोक्यावर मापांची (कच्च्या विटांची) चवड घेऊन बाया आता अंगणातून ये-जा करू लागल्या. या ‘मापा टाकणाऱ्या’ बायांचा आमच्या वर्गाला बराच त्रास होऊ लागला. एक तर एका जागी बसून लक्ष एकाग्र कारायची या मुलांना फारशी सवय नाही. त्यात आता येता जाता बाया काही बाही बोलत गेल्या की मुलांचे लक्ष फारच विचलित होई. त्यामुळेआता वर्ग कुठे घ्यायचा हा नवा प्रश्न समोर येऊन ठाकला. 

दुसरी अडचण म्हणजे मुले बालघे राहण्याची. किशोरने मला परवा सांगितले की दुसरीतली मनाली आता शाळेत यायची बंद झाली. कारण तिला भाऊ झाला आणि ती बालघी राहू लागली. भट्टीवरल्या प्रतिकूल परिस्थितीत साधारण आठ दहा वर्षांच्या मुलांवर त्यांच्या लहान भावंडाना सांभाळायची जबाबदारी पडते. अशा लहान मुलांना सांभाळण्यासाठी घरी राहणाऱ्या मुलांना बालघे म्हटले जाते. भट्टीवर येऊन काम करणाऱ्या कुटुंबाना अनेक कामांत अशी मुलांची मदत घेतल्याशिवाय जगणेच शक्य होत नाही. पाणी भरणे, कपडे धुणे, कधीमधी रांधणे यासारखी कामे मुले सहजच करत असतात. शिवाय भट्टीवर पिठा चाळणे, हारोली रचणे असल्या कामांतही मुलांना मदत करावी लागते. पण बालघे राहणे मात्र त्यांना दिवसभरासाठी बांधून टाकते. स्वतःच्या बालपणाकडे दुर्लक्ष करून त्यांना आपल्या पालकांच्याच संसाराची जबाबदारी ओढावी लागते. तशी  किशोरच्या शाळेने या मुलांना आपल्या लहान भावंडांसह शाळेत येऊन बसायची परवानगी दिली आहे. जरा हिंडती फिरती झालेली मुले कडेवर घेऊन काही जण उत्साहाने शाळेत येतात. पण हा उत्साह सगळ्यांनाच नसतो. अशा परिस्थितीत त्यांचे शिक्षण न थांबले तरच नवल. 

भट्टीवरच्या आमच्या वर्गात अशी अनेक बालघी राहणारी मुले त्यांच्या लहान भावंडाना कडेवर घेऊन येतात.परवा सात आठ वर्षांचा अविनाश ऐकलेल्या गोष्टीचे  चित्र काढत बसला होता. त्याची आई डोक्यावर मापांची चळत आणि हातात एक दांडका घेऊन अचानक आली. तिने तारस्वरात किंचाळत त्याच्या पाठीवर दांडक्याने एक रट्टा हाणला. काय घडते आहे हे कळायच्या आत अविनाश त्याच्या भोंग्याकडे पळाला. अविनाशची लहान बहीण दुर्गा भोंग्यातल्या झोळीत रडत होती. तिला सांभाळायची जबाबदारी अविनाशची. ती रडते आहे आणि हा इथे खुशाल चित्र काढत बसलाय यासाठी त्याला हा रट्टा मिळाला होता. मला सगळे समजून मी काहीतरी बोलायच्या आत अविनाशची आई निघूनही गेली होती.

तसेही मी काय सांगणार होतो तिला? फार तर मारू नका वगैरे उपदेश केला असता, पण त्या परिस्थितीत असले काही अविनाशच्या आईने किती ऐकले असते कोण जाणे. मी एक उसासा टाकून परत शिकवायला सुरुवात केली. तेवढ्यात अविनाश दुर्गाला कडेवर घेऊन आला आणि तिला मांडीवर खेळवत परत चित्र काढायचा प्रयत्न करू लागला.

भट्टीवरल्या वर्गाचा नवा भोंगा

आता या बालघ्यांसाठी काहीतरी केल्याशिवाय पुढची मजल गाठणे कठीण आहे यावर किशोर आणि माझे एकमत झाले. मुलांचे बालघे राहणे आणि त्यांची शाळा तुटणे ही तशी फार जुनी समस्या आहे. शिक्षणतज्ज्ञ ताराबाई मोडक आणि अनुताई वाघ यांनी यावर एक नामी उपाय काढला होता. त्या आदिवासी मुलांसाठी पाळणाघर, बालवाडी व प्राथमिक शाळेचे काही वर्ग एकत्र चालवत. या विकासवाडीत मग सगळ्याच मुलांची सोय होई. मुलांच्या पालकांनाही बिनघोर कामाला जाता येई. बालघ्यांच्या समस्येवर आम्ही मग हाच काळाच्या कसोटीवर उतरलेला उपाय करायचे ठरवले. निदान भट्टीवरचा वर्ग चालू असेपर्यंत तरी या लहान मुलांचे पाळणाघर चालवावे असे ठरवले. गावतल्याच अंकिता नावाच्या मुलीला किशोरने या कामासाठी विचारले आणि ती तयारही झाली.

पण पाळणाघर चालवायचे कोठे? त्यासाठी स्वतंत्र जागा हवी. किशोरने मग पालकांना विचारले की आम्हाला बसायला एक भोंगा बांधून द्याल का? खर्चीच्या दिवशी नायतर सणाच्या दिवशी भोंगा बांधू या असा प्रस्ताव पुढे आला.  पुढच्या खर्चीला भोंगा बांधायचे ठरले. खर्चीच्या दिवशी उम्याचा बाबा ट्रॅक्टर घेऊन रानातून कसाड गवत आणि काठ्या आणायला गेला खरा, पण त्याच्या मदतीला कोणीच गेले नाही. थोडे फार कसाड गवत घेऊन तो परत आला. किशोरने या बाबत पालकांकडे चौकशी केली. तर त्यांचे म्हणणे नाही जमले आम्हाला जायला. आता काय करायचे या बाबत चर्चा सुरू असताना गुऱ्याचा बाबा म्हणाला की, रस्त्याच्या बाजूला माझा एक भोंगा आहे तो घ्या तुम्ही वापरायला – मी तो फारसा वापरत नाही. पडत्या फळाची आज्ञा घेऊन किशोरने तो भोंगा दुरुस्त करायला घेतला.

या कामी मुलांचा उत्साह पाहण्यासारखा होता. त्यांनी भोंग्यावर कसाड गवत टाकले. जमीन माती टाकून चोपली, बाहेर बसायचे अंगण शेणाने सारवून तयार केले. किशोरने जुन्या साड्या आणून दिल्या होत्या त्याचे अंगणाला कुंपण घातले. आणि आमच्या वर्गाची नवी जागा तयार होऊ लागली. या भोंग्याच्या आत अगदी लहान बाळांसाठी झोळी बांधली. एका ट्रंकेत बालवाडीच्या मुलांना खेळता येतील अशी साधने आणून ठेवली. भोंग्याच्या आत आरसा, कंगवा, तेल, पावडर, बाहेर हात पाय धुवायला पाण्याची बादली अशा सगळ्या व्यवस्था लागल्या. भोंग्यांच्या बाहेर एक दोरी लावली आणि त्यावर वाचनालय सुरू झाले. भट्टीवरील मुले आता डोक्यावर तेल थापून तोंडाला पावडर फासून खाऱ्या शेंगदाण्यासारखी दिसू लागली.

तेल ,पावडर आमच्यासाठी
तान्ह्यांची सोय झोळीत …

या पाळणाघरामुळे आमच्या भट्टीवरल्या वर्गाला  बरेच रूप आले. लहान मुले अंकितासोबत खेळू लागली. तान्ह्यांची भोंग्यातल्या झोळीत सोय झाली. आणि मोठी आमच्यासोबत भोंग्याच्या अंगणात बसून शिकायला मोकळी झाली. सारे काही स्थिरावते आहे असे वाटत असतानाच परवा एक गंमत झाली. भट्टीवरच्या मोकाट कुत्र्यांनी आमच्या वर्गाच्या अंगणाला लावलेले साड्यांचे कुंपण फाडून टाकले.  त्या फाटलेल्या साड्यांच्या दोऱ्या करून मुलांनी मग झोपाळे बांधले. जरा स्वच्छ राहणारे अंगण पुन्हा भट्टीवरच्या कचऱ्याने भरले. आता पुनश्च हरी ओम् ! ताराबाई आणि अनुताई यांनी अनेक दशकांपूर्वी केलेले काम अजूनही कालबाह्य होत नाही याचे मला नवलही वाटते आहे आणि वाईटही.

दोरीवरचे वाचनालय

Free Tuitions on Nishkaam Karmayog

This image has an empty alt attribute; its file name is gotya-.jpg

“Didn’t you play with marbles as a child?”

Today was the weekly pay-day at the brick kiln. The workers had a day off. Most of the parents were planning to go to the market after collecting their pay from the brick kiln owner. When Kishor and I reached the brick kiln, there was silence all around. We couldn’t see the children anywhere. We walked a little towards the back of the brick kiln and saw Umesh and a couple of boys playing with marbles. Kishor said, “Come on, let’s start our study session.”

All of them said, “We won’t come today.”

“Why?” Kishor asked.

‘Today is pay-day, right?” They replied.

Kishor tried very hard to bring them around by telling them that I had travelled a long distance specially to work with them. Plainly, they asked, “Why did you come today?” Kishor’s efforts were in vein, and all the children continued playing and ignored us completely.

We were both a little angry and dejected after seeing this response from the children. Why did we come here all the way, leaving our regular work and comforts? Only to be asked “Why did you come today”? My ego was hurt. Kishor and I glanced at each other and gulped down our mixed emotions.

There was really no point in getting angry with the children. They had never asked us to come and teach them. It was our need! It was also pointless to expect the parents or children to inform us in advance that today was supposed to be their weekly pay-day and it would be a day off at the brick kiln. We didn’t ask, so they didn’t inform us. If we had asked, we would have saved ourselves a trip. We stood there trying to look composed, watching the children’s game.

Umesh was hitting the marbles with absolute precision. I was really impressed to see his skill. He had a small box full of marbles. I asked him, “Where did you get all these marbles from?” He said, “I won them!”

“How does one win them?” I asked.

All of them started  sniggering. They were surprised that I didn’t know such a simple thing.

“You don’t know how to play?” asked Umesh.

Well. At least they were now taking an interest in what I was saying!

“ Well, I really don’t know. Will you teach me?” I asked.

“Didn’t you play with marbles as a child?” Umesh wanted to know.

I remembered my childhood. If I had even mentioned the name ‘marbles’, I would have been beaten up. All the adults around me had impressed upon me that marbles was a game ‘below our status’. They ensured that I never took any interest in it. I had totally missed this pleasure in life.

I insisted that Umesh should teach me how to play, and he agreed. All the children were highly excited by now. I didn’t have any marbles with me, so I borrowed two marbles from one of the boys and started playing. It was mutually agreed beforehand that even if I won or lost, the marbles would be returned to the original owner. They taught me a game called ‘dhusha’. They laughed heartily at my poor hits. After playing for a while, I asked them a question: Suppose, I have 14 marbles, and I want to share them equally among Amit, Umesh, Mangya and Gurya. How many marbles will each one get?

They halted their game, took 14 marbles from the box, and started dividing. It seemed that they were enjoying this new activity! Soon, I had succeeded in giving them 3-4 problems of multiplication and division. It wasn’t a wasted trip, after all!

This image has an empty alt attribute; its file name is gotys-bhagakar-.jpg

If 14 marbles are shared equally among four children, how many marbles will each one get?

I was rather pleased at my clever trick of converting a game of marbles into solving math problems. But the children didn’t let me enjoy my new-found happiness. The next day, the children had brought berries. Based on yesterday’s experience of creating math problems with marbles, I started giving them division problems using berries. But after dividing berries equally, one of the children happily popped a berry in his mouth. The one who had brought the berries got angry at this and punched him hard. Both Kishor and I had a tough time to stop the wild fight that ensued. The ‘clever trick’ of using berries for math problems hadn’t worked, and yesterday’s success turned into a failure today.

When we had cleared the air among the boys who were fighting, I noticed that Umesh was missing. I asked the children about him. They informed me that his family had left the brick kiln, because his father fought with the owner. No one could tell us where they had gone.

Suddenly, I felt quite depressed. Could Kishor or I really achieve anything in this highly unstable environment, by coming here to teach for a few days? Would these children – for whom we are taking all the efforts – really benefit at all? Is our work providing an answer to these children’s problems?

On our way back from the brick kiln, I asked Kishor, “Is our work really going to yield anything?”

“I don’t know. But let’s keep at it. Something may happen.” said Kishor, who has been brought up in a non-insistent culture.

Slowly, I could feel my depression fade away. A new thought emerged – our work is actually teaching us the full meaning of ‘nishkaam karmayog’ –one the central messages of the Bhagvad Geeta – to continue doing your work without expecting any rewards. Such opportunities are quite rare. I smiled at Kishor, and started planning the next day’s session with him.

निष्काम कर्मयोगाची मोफत शिकवणी

“बारीक होतास तहां नाय खेललास ?”

आज खर्चीचा ( आठवडी पगाराचा)  दिवस होता. त्यामुळे कामाला सुट्टी होती. मालकाकडून पैसे घेऊन बरेच पालक आज बाजारात जाणार होते.  मी आणि किशोर भट्टीवर पोहचलो तर सगळीकडे सामसूम होती. मुलेही कुठे दिसेनात. म्हणून शोधत शोधत दोघेही जरा भट्टीच्या मागच्या बाजूला गेलो तर तिथे उमेश गोट्या खेळताना दिसला. किशोर त्यांना म्हणाला, “चला.” 

तर सगळे म्हणाले “आज नय इयाचु आमी”

किशोर म्हणाला,” का रे ?”

” आज तं खर्ची ना ? ” सगळ्यानी उत्तर दिले.

किशोरने सगळ्यांना बोलावायचा बराच प्रयत्न केला. मी आणि तो मुद्दाम त्यांना शिकवायला इतक्या लांबून आलो आहे असे सांगितले. तर सगळे म्हणाले, “आज कशा आलास?”  किशोरच्या वाटाघाटींना काही यश येईना. सगळेजण आमच्याकडे साफ दुर्लक्ष करून खेळत बसले.

मुलांचे हे वागणे पाहून आम्हा दोघांनाही  राग आला आणि जरा वाईटही वाटले. सगळे काम धाम सोडून यांना शिकवायला म्हणून इथे यायचं आणि वरून ‘कशाला आलास’ हे ऐकून घ्यायचं? माझा इगो तर चांगलाच दुखावला होता. आम्ही काही न बोलता एकमेकांकडे पाहिले आणि आलेला राग मनातल्या मनात गिळला.

तसंही रागावून काय फायदा? मुलांनी थोडंच आम्हाला येऊन शिकवा असे म्हटले होते? हौस आमचीच! शिवाय उद्या खर्ची आहे, आमची सुट्टी असते, येऊ नका, असे सांगण्याची अपेक्षा मुलांकडून किंवा पालकांकडून करणे व्यर्थच होते. खरे तर आम्ही विचारले नाही, म्हणून त्यांनी सांगितले नाही! विचारले असते तर खेप वाचली असती कदाचित. असे म्हणून आम्ही दोघेही जमेल तितक्या शांतपणे मुलांचा खेळ पाहत उभे राहिलो.

उम्या भराभर गोट्या टिपत होता. त्याचा नेम पाहून मी चकित झालो. त्याच्याकडे चांगल्या अर्धा डबा भरून गोट्या होत्या. मी त्याला विचारले, “कुठून आणल्यास?” तर म्हणाला, ‘मीह्यान जिकल्या.’

“कशा जिकायच्या रे गोट्या ?” मी विचारले.

तशी सगळी फिदी फिदी हसू लागली. मला इतकी साधी गोष्ट माहीत नाही याचे त्यांना भारीच आश्चर्य वाटले.

” खेलता नाय ये तुला?” उम्याने विचारले.

चला. मगाशी आमच्याकडे पूर्ण दुर्लक्ष करून गोट्या खेळण्यात मग्न असलेल्या मुलांना मी काय बोलतोय यात रस वाटू लागला  याचे मला बरे वाटले.

” मला नाही रे येत. तुम्ही शिकवाल का मला?” मी विचारले

“बारीक होतास तहां नाय खेललास?” उमेशने विचारले.

मला एकदम माझे लहानपण आठवले. मी नुसते गोट्या खेळायचे नाव जरी काढले असते तरी चांगली धुलाई झाली असती. खरे तर गोट्या हा कसा ‘निम्न दर्जाचा’ खेळ आहे हे माझ्या आसपासच्या लोकांनी आपल्या बोलण्यावागण्यातून मनावर इतके ठसवले होते की मी कधी त्या वाट्यालाच गेलो नाही. आयुष्यात हा आनंद घ्यायचा राहूनच गेला.  मग मी उमेशकडे ‘गोट्या शिकव’ असा जरा हट्ट केला, तसा तो तयार झाला. मग सगळ्यांनाच भारी उत्साह आला. माझ्याकडे गोट्या नव्हत्या, त्यामुळे दोन गोट्या उसन्या घेऊन खेळायला सुरुवात केली. मी गोट्या जिंकल्या किंवा हरल्या तरी ज्याच्या त्यालाच परत द्यायच्या असे ठरले. मग मुलांनी मला ‘ढुशा’ नावाचा गोट्यांचा खेळ शिकवला. माझा अचाट नेम पाहून सगळे मनसोक्त हसले. थोडावेळ खेळून झाल्यावर मी त्यांना एक प्रश्न विचारला.

समजा माझ्याकडे १४ गोट्या आहेत आणि मला त्या मला अमित, उमेश, मंग्या आणि गुऱ्याला सारख्या वाटायच्या आहेत. तर प्रत्येकाला किती गोट्या मिळतील?

मुलांनी खेळ थांबवला ! गोट्यांचा डबा घेऊन त्यातून १४ गोट्या काढून वाटणी सुरू केली. एकूणच या नव्या खेळाची त्यांना बरीच मजा वाटत होती असे दिसले. मग एका मागोमाग एक गुणाकाराची आणि भागाकाराची तीन चार उदाहरणे मी गोट्यांचा आधार घेत पदरात पाडून घेतली. आजची खेप अगदीच वाया नाही गेली म्हणायची.

चौदा गोट्या चार मुलांना सारख्या वाटल्या तर प्रत्येकाला किती मिळतील ?

गोट्या खेळण्याच्या निमित्ताने पोरांकडून अभ्यास करून घेण्याच्या माझ्या चलाखीचे मलाच जरा कौतुक वाटले. पण  हा आनंद मुलांनी फार काळ टिकू दिला नाही. दुसऱ्या दिवशी भट्टीवर गेलो असता मुलांच्या खिशात बोरे होती. कालचा गोट्यांचा अनुभव लक्षात घेऊन मी आज बोरे वाटण्याची उदाहरणे मुलांना सांगू लागलो. पण कसचं काय? बोरे वाटून झाल्यावर, उत्तर काय आहे हे सांगायच्या आतच कोणाला तरी वाटलेल्या बोरातले बोर खायची इच्छा झाली. त्याने सरळ वाटलेल्या बोरांपैकी एक बोर तोंडात टाकले. ते पाहताच ज्याची बोरे होती त्याने खाणाऱ्याच्या पाठीत एक गुद्दा हाणला. त्यावरून मुलांची जी जुंपली ती सोडवता सोडवता माझ्या आणि किशोरच्या नाकी नऊ आले. प्रत्यक्ष बोरे वापरून शिकवण्याचा आमचा प्रयत्न फसल्याने काल मोठ्या चलाखीने कामी लावलेला दिवस आज सपशेल  वाया गेला.

मुलांची भांडणे सोडवून झाल्यावर माझ्या लक्षात आले की आज उमेश आलेला नाही. मी त्याच्याबद्दल मुलांकडे चौकशी केली तर कळले की त्याचे कुटुंब भट्टी सोडून निघून गेले. कारण काय, तर त्याच्या वडिलांचे शेटच्या सोबत भांडण झाले. कुठे गेले आहेत याची चौकशी केली तर काही पत्ता लागला नाही.

माझ्या मनात एकदम निराशा दाटली. इतक्या अस्थिर वातावरणात मी आणि किशोरने इथे येऊन शिकवण्याने काय साध्य होणार आहे? ज्या मुलांसाठी आम्ही हा खटाटोप मांडलाय त्यांना तरी याचा काय फायदा होणार आहे? आम्ही जे करतोय ते खरेच या मुलांच्या प्रश्नांचे उत्तर आहे का? असे अनेक प्रश्न मनात उभे राहिले.

भट्टीवरून परतताना मी किशोरला विचारले, ” आपल्या कामातून खरंच काही घडणार आहे का रे ?”

“माहिती नाही. पण करत राहू या. होईल काहीतरी.” अनाग्रही संस्कृतीत वाढलेल्या किशोरने सहज उत्तर दिले.

मग माझ्याही मनातली निराशा दूर झाली. डोक्यात विचार आला आमचे हे काम म्हणजे ‘निष्काम कर्मयोगाची मोफत शिकवणी’च नाहीय का? अशी संधी आयुष्यात परत परत येत नाही. मी हसलो आणि उद्या भट्टीवर काय करू या,  याबद्दल किशोरशी बोलू लागलो.

Paak Kutri !

Arranging the steps in a recipe

Today at the brick kiln, we were allowed to enter the world of the children’s food culture. Amit had written about how to make ‘kaakadi chi bhaji ’ (cucumber fritters). Radhi had written the recipe of ‘Tilgul ( a popular sweet for Sankranti festival in Maharasthra.) “I made tilgul for sankranti,” she told us proudly. Pooja wrote about how to cook rice in a couple of broken sentences , while Chandrika wrote the recipe of ‘matar chi bhaji’. Actually, Pooja wanted to write about ‘jawalyachi bhaji’. (Jawala = dried shrimp). Vaishali wanted to write about how to make bhaaji using soya chunks. They told Kishor, “We can’t write, so you please write it for us.” Kishore sat down with them and started writing.

The girls wanted to convey many things – after all, it was a subject close to their hearts! So they even shared many unrelated things. They were not stating the recipe in any particular order. “Jawala is properly cooked when the water boils 3 times,” came first, and then, almost as an afterthought – “You need to chop onions for jawalyachi bhaji”! Kishore allowed them to talk at random for a while, and then asked pertinent questions about the order of the process. Finally, he edited out all the irrelevant bits and showed them the proper recipe in writing.

Amit, Radhi, Chandrika, Pooja and Rahul had written quite well. When we checked what they had written, Kishor and I decided to introduce ‘recipe’ (paak kruti) as a genre to write. I sat with them, and said, “Today, you have written how to prepare some food items. Even adults write such things and publish a book.”

‘What for?” the children were surprised.

“So that those who don’t know how to cook a certain item can read about it and prepare it.” I explained. The children nodded. I carried on, “When you write the process of cooking an item, it is called a recipe, paak kruti (पाककृती) . Radhi has written the paak kruti of tilgul.”

The children started giggling . I couldn’t figure out why they were laughing.

“What’s so funny?” I raised my voice a little. But the laughter didn’t stop. I decided to ignore it and asked Amit, “What paak kruti  (पाककृती) have you written?”

Paak kutri (पाक कुत्री) ?” asked Amit. The moment they heard him say it, they started laughing out loud. The word Kutri (कुत्री) sounds quite close to Kruti (कृती) in Marathi, but means a bitch.

“Oh, is that why you were laughing all this time?” Kishor and I joined in the laughter. We realized that the children were playing with words and sounds. They were laughing at the contradictions created when similar sounds were interchanged. They continued saying ‘paak kutri’ instead of ‘paak kruti’ and kept laughing. This is actually an important aspect of language education. Unfortunately, the ability to create such ‘puns’ is kept outside the purview of formal education.

After the laughter receded a little, we told them that people write books of recipes, and other people read the recipes from the books and prepare food accordingly. The children didn’t appear convinced. We decided to show them a recipe book. For the next class, we carried a recipe book as decided. We read out the recipe of ‘kandyachi bhaji’ (onion pakodas) from that book. We tried to bring to their attention what kind of language was used to write recipes. But our effort was not very successful. The children got busy in discussing ‘bhajiyas’ more than the ‘Language of the recipe’. They started comparing the recipe in the book with how bhajiyas were made in their homes.

Alongwith the recipe book, Kishor had brought the recipe of ‘mulyachi bhaaji’ – he wrote it down step by step, and cut the paper into neat strips. At the brick kiln, he spread the strips of paper on a mat in a random way and asked the children to put them in the correct order. Then we told them to write the second draft of their recipes for the next class. 

Radhi’s recipe of Tilgul

From the second draft of the recipes it is evident that children have presented the steps in a correct order. The idea of asking them to order the paper strips had worked. Radhi wrote the recipe in a narrative form. She just added the ingredients list to her earlier writing which included Tilgul,  the name of the dish itself. But somehow she realized that what she had written does not match with the genre in the book we had read aloud to them. Hence she wrote a message to me an Kishor  ” Kishor Sir & Nilesh Sir please let me know if I have done some mistakes.” I replied that she has made a good attempt and asked her to think about if she can include the name of the food item to be prepared into the ingredient list.

Amit’s recipe of Kakadi chi umbar bhaji

Amit has given steps in the recipe in proper order and has used quite formal language. Considering our failure to draw their attention to the language used for recipe yesterday, I would say, this progress was not bad at all. Another striking point was that the children were engrossed in decorating their writing using the sketch-pens. They spent almost equal time in writing and decorating. Looking at their enthusiasm of decoration I experienced absolutely  mixed feeling . Should I feel happy because they sat diligently for so long which is very rare or should feel sorry for a thing as simple as  using colourful pens was also a luxury for them. I was not able to decide.  

Procedural writing is an important milestone in the journey of children’s writing. During  this process children have to organize and plan their writing and chose appropriate words. We have decided to take this genre ahead. We will now give them topics like how to make bricks, how to play marbles or how to make a toy car using old foot ware. What we realized through this experience was that the children who were reluctant to write in the classroom made  impressive progress if the topics chosen are close to their lives.       

पाककुत्री !

पाककृतीचा क्रम लावताना

आज भट्टीवर गेल्या गेल्या मुलांच्या खाद्यसंस्कृतीचे दालन आम्हाला खुले झाले. अमितने काकडीची भजी कशी करायची ते लिहिले होते तर राधीने तिळगुळाची पाककृती लिहिली होती. “सक्रातीला मीनी तिलगूल केला होता.” असे तिने ठसक्यात सांगितले. पूजाने भात कसा शिजवायचा हे लिहिले होते आणि चंद्रिकाने मटाराची भाजी कशी करायची हे लिहून आणले होते. पूजाला जवल्याच्या भाजी बद्दल लिहायचे होते तर वैशालीला सोया वड्याच्या भाजी बद्दल. पण त्यांनी किशोरला सांगितले, आम्हाला लिहिता येत नाही तर तूच लिहून दे. मग किशोर त्यांच्यासोबत लिहायला बसला.

मुलींच्या जिव्हाळ्याचा विषय असल्याने त्यांना खूप काही सांगायचे होते. त्या भाजी करताना इकडचे तिकडचे बरेच काही सांगायच्या. भाजी करताना आधी काय केले, मग काय केले, शेवटी काय केले असा काही क्रम त्यांच्या सांगण्यात येत नव्हता. ‘तीन उकल्या आल्यावर जवला शिजतो’ हे आधी सांगतील तर ‘जवल्यात घालायला कांदे कापावे लागतात’ हे नंतर! त्यांना थोडावेळ बोलू दिल्यावर तुम्ही भाजीला सुरुवात कशी करता, मग काय करता, शेवटी भाजी कशी तयार होते, असे प्रश्न विचारून त्याच्या सांगण्यातला फापटपसारा कमी करून किशोरने दोघींनाही त्यांच्या त्यांच्या भाज्या कशा करतात हे लिहून दाखवले.

अमित, राधी, चंद्रिका, पूजा, राहुल यांनी बऱ्यापैकी लिखाण केले होते. त्यांचे लिखाण पाहता त्यांना पाककृती हा लेखन प्रकार कसा असतो हे सांगावे असा निर्णय आम्ही घेतला. मी सगळ्यांना समोर घेऊन बसलो आणि म्हणालो,

“तुम्ही आज पदार्थ कसा बनवायचा हे लिहिलेत ना? तशीच मोठी माणसंपण लिहितात.”

“कशाला?”  मुलांच्या चेहऱ्यावर आश्चर्य दिसले.

“कारण, ज्यांना तो पदार्थ बनवता येत नाही ते वाचतात आणि तो पदार्थ बनवतात” मी सांगितले. मुलांनी मान डोलावली. विषय पुढे नेण्यासाठी मी म्हणालो,“ एखादा पदार्थ कसा बनवायचा हे लिहून ठेवले तर त्याला त्या पदार्थाची पाककृती म्हणतात. राधीने तिळगूळाची पाककृती लिहिली आहे.”

मी हे सांगताच सगळी फिदी फिदी हसू लागली. मला काही कळेना ती का हसतायत ते.

“ आता यात हसण्यासारखे काय आहे?”  मी दटावले. तरी यांचे हसणे काही थांबेना. मग त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करून मी अमितला विचारले, “ तू कशाची पाककृती लिहिली आहेस सांग बरं.”

“पाककुत्री?” अमितने विचारले. त्याने पाककुत्री म्हणताच सगळी खदाखदा हसत सुटली.

“अच्छा, म्हणून मघापासून खसखस पिकली होती होय?” मग मी आणि किशोर ही त्यांच्या हसण्यात सामील झालो. आमच्या एक गोष्ट लक्षात आली की मुले शब्दांतील आवाजांशी खेळतायत, त्यातून होणाऱ्या विसंगतीवर हसतायत. पाककृती ऐवजी ते पाककुत्री असे परत परत म्हणून हसत होते. खरेतर भाषाशिक्षणाच्या दृष्टीने ही बाब फार महत्त्वाची आहे. पण दुर्दैवाने असा भाषिक विनोद करता येणे ही क्षमता आपण शिक्षणव्यवहाराच्या परिघाबाहेरच ठेवली आहे.

हसण्याचा भर जरा ओसरल्यावर आम्ही त्यांना सांगितले की काही माणसे पदार्थ कसे बनवतात याची पुस्तके लिहितात. इतर माणसे त्यांची पुस्तके वाचून पदार्थ बनवू शकतात. पण त्यांना ते फारसे पटल्यासारखे दिसले नाही. म्हणून पाककृतीचे एखादे पुस्तक नेऊन त्यांना दाखवायचे असे आम्ही ठरवले. दुसऱ्या दिवशी पाककृतीचे एक पुस्तक घेऊन आम्ही भट्टीवर गेलो. त्या पुस्तकातील कांद्याच्या भज्यांची पाककृती वाचून दाखवली. पाककृतीची भाषा कशी असते हे मुलांना लक्षात आणून द्यायचा प्रयत्न केला. पण तो काही फारसा यशस्वी झाला नाही. भाषेपेक्षा ‘भज्यां’भोवतीच चर्चा जास्त घुटमळली. पुस्तकात भजी करण्याची दिलेली पाककृती आणि त्यांच्या घरची भजी बनवण्याची रीत यांची तुलना मुले करू लागली.

पाककृतीच्या पुस्तकासोबत आज भट्टीवर येताना किशोरने मुळ्याच्या भाजीची पाककृती लिहून तिच्या पट्ट्या कापून आणल्या होत्या. त्या पट्ट्या चटईवर पसरून त्यांचा क्रम लावण्याचे काम झाले. आणि मग उद्या येताना तुम्ही तुमच्या पाककृतीचा दुसरा खर्डा लिहून आणा असे सांगितले.

राधीची पाककृती

मुलांच्या लिखाणाचा दुसरा खर्डा पाहिल्यावर एक बाब लगेचच लक्षात आली. त्यांनी पदार्थ बनवण्याच्या पायऱ्या अगदी अचूक क्रमाने लिहिल्या होत्या. आमची पट्ट्यांचा क्रम लावण्याची शक्कल बऱ्यापैकी कामी आली. राधीने लिहिलेली पाककृती अजून ही अनुभवाच्या स्वरूपातच आहे. फक्त आधी साहित्य लिहणे तिने पुस्तकातल्या सारखे केले आहे. आणि त्यातही तिळगूळ हे साहित्य म्हणून लिहिले आहे.

अमितने क्रमाने पायऱ्या लिहिल्या आहेत आणि भाषा ही स्वकेंद्री नसून बरीचशी औपचारिक भाषेसारखी आहे. काल पुस्तकातील पाकृती वाचून दाखवल्यावर त्यातील भाषा लक्षात आणून देताना मुलांनी ज्या प्रकारचा उदासीन प्रतिसाद दिला होता तो पाहता आजच्या दुसऱ्या खर्ड्यात ती इतकी प्रगती करतील असे वाटले नव्हते. अजून एक बाब म्हणजे आपले लेखन स्केचपेन वापरून सजवण्याची सगळ्यांना भारी हौस वाटते आहे. लिखाणाइतकाच वेळ त्यांनी या सजावटीत घालवला. ‘स्केचपेन सारखे साधन मुबलकपणे वापरायला मिळणे’ इतक्या क्षुल्लक वाटणाऱ्या गोष्टीचे मुलांना वाटणारे अप्रूप पाहून माझ्या मनात संमिश्र भावनांचा कल्लोळ सुरू झाला. सजावटीच्या निमित्ताने सगळे इतका वेळ एका जागी बसले याचा आनंद मानावा, की असले बारीक सारीक आनंदही आजवर त्यांच्यापर्यंत पोहचले नाहीत याचे वाईट वाटून घ्यावे ? काही कळत नाहीये.

कोणत्याही प्रक्रियेचे लेखन करणे हा मुलाच्या लेखन प्रवासातील महत्त्वाचा टप्पा असतो. आपण जे लिहितो आहोत ते वाचकाला नीट समजायला हवे हे उद्दिष्ट अशावेळी मुलांच्या समोर अगदी स्पष्ट असते. आता मुलांना विटा कशा बनवायच्या, गोट्या कशा खेळायच्या, चपला कापून त्याची गाडी कशी बनवायची असे छोटे छोटे विषय देऊन ‘प्रक्रिया लेखन’ करायला सांगायचे असे आम्ही ठरवले आहे. यातून लेखन विषयाचे नियोजन करणे, क्रम ठरवणे, अचूक शब्द निवडणे अशा काही बाबी साध्य होतील असे वाटते आहे.

एरवी लिहायला अळम् टळम् करणाऱ्या मुलांनी अगदी नेटाने पाकृतीचा दुसरा खर्डा बनवला आहे. लिखाणाचा आशय जर मुलांच्या आयुष्याशी जोडलेला असेल तर त्यांचा उत्साह टिकून राहतो, हे आम्हाला सैद्धांतिक पातळीवर माहिती होते. पण प्रत्यक्षात काम करताना येणारी त्या सिद्धांताची अनुभूती ही काही वेगळाच आनंद देऊन गेली हे नक्की !