पालक सभा

काम धाम सोडून या पोरखेळाच्या मागे लागावे का ?

मुलांची अनियमित उपस्थिती ही आमच्या वीटभट्टीवरील वर्गाची मोठीच समस्या आहे. मुले न येण्याची जी अनेक कारणे आहेत त्यापैकी  एक महत्त्वाचे कारण म्हणजे पालकांना आमच्या या वर्गाचे महत्त्व न वाटणे. चार-पाच तास शाळेत घालवून आल्यावर मुलांनी आता घरकामात थोडा हातभार लावावा अशी काही पालकांची इच्छा आहे, तर काहींना या सगळ्या खटाटोपातून  काही घडणार आहे का, याचीच शंका वाटते. एखादे मूल भट्टीवरच्या आमच्या वर्गात मित्राशी भांडले आणि रडत त्याच्या पालकाकडे गेले तर त्याची समजूत काढून त्याला परत पाठवण्याऐवजी ‘भांडायचे असेल तर जाऊ नकोस’ असाच सल्ला मिळतो. क्वचित एखादा पालक मुलांच्या भांडणाचे कारण देत दुसऱ्या पालकाशी भांडायला येतो. मग हे सारे सावरणे कठीण होऊन बसते. एकूणच कितीही काळजी घेतली तरी आमचा वर्ग पालकांच्या कामात अधेमधे व्यत्यय आणतो असे आम्हाला सारखे जाणवते.

भट्टीवरच्या बऱ्याचशा  पालकांना मुलांनी शिकण्याचे महत्त्व जाणवत असले तरी आयुष्याचा झगडा इतका तीव्र असतो की मुले शिकावीत म्हणून स्वतःहून काही प्रयत्न करणे त्यांना जमत नाही. अशा परिस्थितीत मुलांच्या शिक्षणाला पालकांनी मदत करायला हवी ही अपेक्षा त्यांच्याकडून कशी करायची, हा आमच्यासमोरचा प्रश्न होता. किशोरने सांगितले की या पालकांपैकी कोणीच शाळेच्या पालकसभेला वगैरे येत नाही. त्यामुळे या पालकांची पालकसभा भट्टीवरच घेऊ या असे मी सुचवले. पण मग प्रश्न पडला की रोज आम्ही जे करतो आहोत ते या पालकांच्या समोरच तर घडते आहे. सभा घेऊन आम्ही वेगळे काय सांगणार आहोत? पालकसभा घ्यावी असे मला आणि किशोरला वाटत होते, पण या सभेत नेमके करायचे काय हा प्रश्न होता. शिवाय अहोरात्र चालणारे आपले काम थांबवून कोणी पालक सभेला येईल का, अशी शंका होतीच.

पालकसभेत काय करावे याचा विचार करता करता मला अचानक हीराताई आठवली. हीराताई लहानपणी भट्टीवरच वाढली. त्यावेळी तिच्या भट्टीवर भोंगाशाळा असायची. हीराताई कधी मधी त्या शाळेत जायची, तर कधी चिखलाची भांडुली बनवत खेळत राहायची. त्यामुळे तिला थोडीफार अक्षर ओळख झाली होती. लग्नानंतर ती आणि तिचा नवरा बाळू दोघेही भट्टीवर जात असत. हीराताईचा मोठा मुलगा शाळेत जाऊ लागला तेव्हा ती त्याला घरी सासऱ्यांच्या सोबत ठेवून भट्टीवर जाऊ लागली. हळूहळू तिची दुसरी मुलगीही शाळेत जाऊ लागली. आता मात्र भट्टीवर जाण्याने मुलांच्या शिकण्यात खंड पडणार हे हीराताईच्या लक्षात येऊ लागले. मग आता भट्टीवर जायचे नाही असा निर्णय हीराताई आणि बाळूने  घेतला. पैसे मिळवण्यासाठी म्हणून हीराताई दारू बनवून विकू लागली. बाळू मजुरीची कामे करू लागला. अधेमधे तो आमच्या संस्थेतील बांधकामावर पाणी मारण्याचे काम करण्यासाठी येई.  काही दिवसांनी बाळू आणि हीराताई आमच्याकडे नियमित कामाला येऊ लागले. त्यांची मुले संस्थेत चालणाऱ्या कार्यक्रमात सहभागी होऊ लागली. त्या मुलांचे शालेय शिक्षण आता बऱ्यापैकी मार्गी लागले आहे.

केवळ मुलांचे शिक्षण व्हावे म्हणून भट्टीवरचे काम सोडण्यचे धाडस करणारी हीराताई जर पालकांशी बोलली तर त्याचा फायदा होईल अशी कल्पना माझ्या मनात आली. किशोरचेही तेच मत पडले. म्हणून पालक सभेत हीराताईला बोलावायचे ठरवले. तीही तयार झाली. पण तरीही पालक सभेसाठी पालक जमतील का, हा प्रश्न होताच. किशोरने सुचवले की काहीतरी करमणुकीचा कार्यक्रम ठेवला तर पालक येण्याची शक्यता वाढेल. म्हणून मग आमच्या संस्थेत चालणाऱ्या ‘गोष्टरंग’ उपक्रमातील एक नाटुकले सादर करावे असे ठरले. मुलांना महाश्वेता देवींची ‘का का कुमारी’ ही गोष्ट आवडली होतीच; त्याच पुस्तकाचे नाट्यरूपांतर सादर करावे असे नियोजन केले. किशोर पालकसभेच्या आधीच्या दिवशी भोंग्याभोंग्यात जाऊन कार्यक्रमाची कल्पना देऊन आला. तेव्हा बऱ्याच जणांनी यायची तयारी दाखवली. मुलांनाही पालकांना घेऊन यायचे आहे अशी सूचना दिली.

दुसऱ्या दिवशी ठरल्याप्रमाणे गोष्टरंगचा चमू भट्टीवर पोहोचला. त्यांनी आपल्या नाटकाची तयारी सुरू केली. मुले कुतूहलाने गोळा झाली. पण पालकांच्यापैकी कोणीही फिरकले नाही. सगळे आपापल्या कामात गर्क होते. काल मुलांसोबत पाठवलेल्या निरोपाचा, किशोरने जाऊन सांगून येण्याचा फारसा फायदा झालेला दिसला नाही. मग वेशभूषा केलेला गोष्टरंगचा चमू आणि मुले यांनी भट्टीवर एक फेरी मारली. प्रत्येक कोपऱ्यात जाऊन नाटक सुरू होते आहे याची कल्पना दिली. पण तरी लोकांचा निर्णय होईना. हातचे काम टाकून या पोरखेळात जावे की न जावे असा प्रश्न त्यांना पडला असावा. शेवटी शाळेच्या भोंग्याजवळ येऊन गोष्टरंगचे गाणे सुरू केले. मुले ठेका धरून टाळ्या वाजवू लागली. गाण्याचा आवाज कानावर पडल्यावर मात्र एकेक पालक गोळा होऊ लागले. थोड्याच वेळात बहुसंख्य लोक आले, पण आल्यावर पुढे येऊन न बसता नाटक दिसेल अशा बेताने कुठे कुठे उभे राहिले. उभ्या उभ्याच सगळ्यांनी नाटक पाहिले. मग किशोर आणि हीराताई बोलायला उभे राहिले.

किशोरने हीराताईची ओळख करून दिली आणि तिने तिच्या पद्धतीने संवाद साधायला सुरुवात केली. अगदी उत्स्फूर्त अनियोजित संवाद. जे जे जसे जसे मनात येईल तसे तसे हीराताई मुद्दे मांडत होती. तिच्या बोलण्याला पालकांकडून हळूहळू प्रतिसाद मिळत होता.

पालकसभेतील हीराताईचे भाषण

हीराताईने तिच्या भाषणात तिची स्वतःचीच गोष्ट सांगितली. मुलांच्या शिक्षणासाठी तिने घेतलेला भट्टीवर न जाण्याचा निर्णय अवघड कसा होता हेही सांगितले. तसा तो घेणे सगळ्यांनाच शक्य नसले तरी ‘मुलांच्या शाळेकडे लक्ष द्या’ असे कळकळीचे आवाहन केले. या साऱ्याचा काही ना काही परिणाम पालकांवर होईलच अशी आम्हाला आशा वाटते आहे. तिच्या भाषणात तिला स्वतःला वाचायला-लिहायला शिकायची किती तीव्र इच्छा आहे हे तिने बोलून दाखवले. भाषण झाल्यावर मी तिला म्हटले, ‘तुला जर इतके वाचायला-लिहायला शिकावे वाटते, तर रोज तासभर अभ्यासाला येशील का ? मी नाहीतर संस्थेतील इतर कोणीतरी शिकवेल तुला.’  ते ऐकून हीराताई प्रसन्न हसली आणि दुसऱ्या दिवशी आठाच्या ठोक्याला वही पेन्सील घेऊन दारात हजर झाली. हीराताई ज्या चिकाटीने शिकते आहे ते पाहून मला खूपच आश्चर्य वाटते आहे

गेल्या काही दिवसात तिने भलत्याच वेगाने प्रगती केली आहे. आपण रोज ज्या व्यक्तीला भेटतो, जिच्याशी दिवसातून अनेकदा बोलतो, तिची इतकी साधी पण तीव्र इच्छा असू शकेल असे माझ्या कधी डोक्यातच आले नव्हते.  पण हीराच्या निमित्ताने मी मात्र अधिक जागरुक झालो. साक्षरतेवर अहोरात्र चर्चा करणाऱ्या आमच्या संस्थेत हीरा गेली काही वर्षे वावरते आहे. पण तिला लिहायला-वाचायला शिकायची हौस आहे हे आमच्यापैकी कोणाच्याही कधी लक्षात आले नाही याची खंत वाटली. पालकसभेचा भट्टीवरच्या वर्गाला नेमका काय फायदा झाला हे अजून समजलेले नाही. पण आपण अजून बरेच संवेदनशील व्हायला हवे याची जाणीव हीराताईच्या भाषणाने मला करून दिली.

Free Tuitions on Nishkaam Karmayog

This image has an empty alt attribute; its file name is gotya-.jpg

“Didn’t you play with marbles as a child?”

Today was the weekly pay-day at the brick kiln. The workers had a day off. Most of the parents were planning to go to the market after collecting their pay from the brick kiln owner. When Kishor and I reached the brick kiln, there was silence all around. We couldn’t see the children anywhere. We walked a little towards the back of the brick kiln and saw Umesh and a couple of boys playing with marbles. Kishor said, “Come on, let’s start our study session.”

All of them said, “We won’t come today.”

“Why?” Kishor asked.

‘Today is pay-day, right?” They replied.

Kishor tried very hard to bring them around by telling them that I had travelled a long distance specially to work with them. Plainly, they asked, “Why did you come today?” Kishor’s efforts were in vein, and all the children continued playing and ignored us completely.

We were both a little angry and dejected after seeing this response from the children. Why did we come here all the way, leaving our regular work and comforts? Only to be asked “Why did you come today”? My ego was hurt. Kishor and I glanced at each other and gulped down our mixed emotions.

There was really no point in getting angry with the children. They had never asked us to come and teach them. It was our need! It was also pointless to expect the parents or children to inform us in advance that today was supposed to be their weekly pay-day and it would be a day off at the brick kiln. We didn’t ask, so they didn’t inform us. If we had asked, we would have saved ourselves a trip. We stood there trying to look composed, watching the children’s game.

Umesh was hitting the marbles with absolute precision. I was really impressed to see his skill. He had a small box full of marbles. I asked him, “Where did you get all these marbles from?” He said, “I won them!”

“How does one win them?” I asked.

All of them started  sniggering. They were surprised that I didn’t know such a simple thing.

“You don’t know how to play?” asked Umesh.

Well. At least they were now taking an interest in what I was saying!

“ Well, I really don’t know. Will you teach me?” I asked.

“Didn’t you play with marbles as a child?” Umesh wanted to know.

I remembered my childhood. If I had even mentioned the name ‘marbles’, I would have been beaten up. All the adults around me had impressed upon me that marbles was a game ‘below our status’. They ensured that I never took any interest in it. I had totally missed this pleasure in life.

I insisted that Umesh should teach me how to play, and he agreed. All the children were highly excited by now. I didn’t have any marbles with me, so I borrowed two marbles from one of the boys and started playing. It was mutually agreed beforehand that even if I won or lost, the marbles would be returned to the original owner. They taught me a game called ‘dhusha’. They laughed heartily at my poor hits. After playing for a while, I asked them a question: Suppose, I have 14 marbles, and I want to share them equally among Amit, Umesh, Mangya and Gurya. How many marbles will each one get?

They halted their game, took 14 marbles from the box, and started dividing. It seemed that they were enjoying this new activity! Soon, I had succeeded in giving them 3-4 problems of multiplication and division. It wasn’t a wasted trip, after all!

This image has an empty alt attribute; its file name is gotys-bhagakar-.jpg

If 14 marbles are shared equally among four children, how many marbles will each one get?

I was rather pleased at my clever trick of converting a game of marbles into solving math problems. But the children didn’t let me enjoy my new-found happiness. The next day, the children had brought berries. Based on yesterday’s experience of creating math problems with marbles, I started giving them division problems using berries. But after dividing berries equally, one of the children happily popped a berry in his mouth. The one who had brought the berries got angry at this and punched him hard. Both Kishor and I had a tough time to stop the wild fight that ensued. The ‘clever trick’ of using berries for math problems hadn’t worked, and yesterday’s success turned into a failure today.

When we had cleared the air among the boys who were fighting, I noticed that Umesh was missing. I asked the children about him. They informed me that his family had left the brick kiln, because his father fought with the owner. No one could tell us where they had gone.

Suddenly, I felt quite depressed. Could Kishor or I really achieve anything in this highly unstable environment, by coming here to teach for a few days? Would these children – for whom we are taking all the efforts – really benefit at all? Is our work providing an answer to these children’s problems?

On our way back from the brick kiln, I asked Kishor, “Is our work really going to yield anything?”

“I don’t know. But let’s keep at it. Something may happen.” said Kishor, who has been brought up in a non-insistent culture.

Slowly, I could feel my depression fade away. A new thought emerged – our work is actually teaching us the full meaning of ‘nishkaam karmayog’ –one the central messages of the Bhagvad Geeta – to continue doing your work without expecting any rewards. Such opportunities are quite rare. I smiled at Kishor, and started planning the next day’s session with him.

शाळा तयार आहेत ?

आज भट्टीवर गेले असताना किशोरला मतीच्या भोंग्यातून विव्हळण्याचा आवाज आला. त्याने जाऊन पाहिले तर मतीचा नवरा तिला बदडत होता. किशोर आलेला पाहून तो थांबला. भांडणाचे कारण काय याची विचारपूस केली तर पाटलीण बाईने मतीला घरी कामाला बोलावले होते आणि नवऱ्याचे म्हणणे होते तू जाऊ नकोस. मती दोन वर्षांपूर्वी किशोरच्या शाळेत यायची. किशोरने तिला वाचते लिहिते करायचे खूप प्रयत्न केले. पण मतीला काही त्यात गोडी वाटे ना.

तशी मती फटकळ. तिला काही समजावून सांगायचे म्हणजे कठीण. तिच्या मनाविरुद्ध काही झाले तर लगेच रुसून बसणार आणि पुढचे काही दिवस शाळेचे तोंड बघणार नाही. काही काळाने तिने हळू हळू शाळेत येणे थांबवले. किशोर तिला शाळेत आणायला भट्टीवर जायचा पण ती ऐकायची नाही. आपण शाळेत इतर मुलांच्या तुलनेत फारच मागे पडलोय हे मतीला उमगले होते. त्या मुळे भट्टीवरचे बारीसारीक काम करून चार पैसे मिळवण्यात तिला जास्त रस वाटे. गेल्या साली तिचे लग्न झाले. शाळकरी मतीची मतीवहिनी झाली. मागचे दोर कापले गेले. आता याच वाटेवर पुढे जाण्यावाचून गत्यंतर नाही.

मतीची ही कहाणी भट्टीवरल्या इतर कोणत्याही मुलीची कहाणी होऊ शकते. शाळांत येऊनही न टिकणे याला मतीसारख्या मुलींच्या घरची परिस्थिती जवाबदार आहेच पण याचे दुसरे एक कारण शाळेतही आहे. शिक्षण हक्क कायद्यानंतर वीटभट्ट्यांवर चालवल्या जाणाऱ्या भोंगाशाळांसारख्या अनौपचारिक शिक्षणाच्या व्यवस्था बंद झाल्या आहेत. ते एक प्रकारे योग्यच आहे. कारण भट्टीसारख्या अत्यंत अस्थिर वातावरणात, अल्पशिक्षित, अप्रशिक्षित शिक्षकाकडून शिकण्याला प्रचंड मर्यादा येतात. तसेच एकदा शिक्षण हा मूलभूत हक्क म्हणून मान्य केल्यावर प्रत्येक मूल शाळेत असणे हे अनिवार्य आहे. पण प्रश्न असा आहे की आपल्या शाळा प्रत्येक मुलाला सामावून घ्यायला तयार आहेत का?

शाळेत आल्यावर आपल्याला काही येत नाही, काही समजत नाही हीच भावना निर्माण होणार असेल तर मुलांना शाळेबद्दल गोडी का वाटावी? मतीसारख्या मुलांना अपयशच येईल अशी शाळेची रचना आपण करून ठेवली आहे. शाळेची भाषा, तिथल्या पुस्तकांचा आशय, त्यातली चित्रे,  तिथले वातावरण, तिथले प्रगती मापण्याचे निकष, सारे काही मतीसारख्या मुलींना परके वाटते. प्रयत्न करूनही आपल्याला यातले काही जमत नाही ही भावना मनात घट्ट रुजते आणि मग या मुलांचे मागे पडणे सुरू होते.

या मुलांच्या गरजा लक्षात घेऊन शिक्षणाचे नियोजन करायचे म्हटले तर शाळेतला सारा शिक्षणव्यवहार लवचिक करायला लागणार. प्रसंगी शाळेची क्रमिक पुस्तके बाजूला टाकून मुलांचे जगणे थेट शाळेत आणावे लागणार, त्यांची प्रगती मापण्याचे निकषही डोळसपणे आणि स्थानिक पातळीवर ठरवावे लागणार. आणि महत्त्वाचे म्हणजे हे सारे ज्याने घडवायचे त्या शिक्षकाला सबल करावे लागणार. त्याच्यावर विश्वास ठेवायला लागणार.

किशोरसारख्या शिक्षकांच्या मते ही मुले शाळेत आल्यावर रुळायला जवळ जवळ वर्ष जाते. त्यांना व्यवस्थेत रुळायला वेळ लागतो. तो न देता आपण घाईघाईने त्यांच्या कपाळावर ‘यांना काही जमत नाही’ असा शिक्का मारला, तर त्यांनी शाळेत का टिकावे? असा शिक्का मारण्याचे मोठेच काम परीक्षा करतात. परीक्षेत नापास होणे हे एकप्रकारे या मुलांना शिक्षण व्यवस्थेच्या बाहेर ढकलण्याचे साधन बनते. आणि शाळेतून बाहेर पडल्यावर मजुरी, लग्न आणि लहान वयात मुले होणे या चक्रात अडकण्याशिवाय पर्याय नसतो. शाळेमध्ये राहून मतीसारखी मुलगी कदाचित इतर मुलांपेक्षा थोडी कमी प्रगती करेल, पण शाळेमुळे पुढच्या दुष्टचक्रातून तिची सुटका होण्याची संभावना वाढते, हे काही कमी महत्त्वाचे नाही. नापास करू पाहणाऱ्या परीक्षा टाळल्याशिवाय, केवळ प्रमाणित चाचण्यांतील आकडेवारीवरून यशापयश जोखण्याचा मोह आवरल्याशिवाय आपल्या शाळा मतीसारख्या मुलांना कशा समावून घेतील?

‘Camputer’!

We are working regularly with Rahul and Amit. The other children on the brick kiln have started lingering around us. They find our cameras and mobile phones terribly attractive! They have started urging us to take their ‘photu’. As soon as we take a photograph, they want to see it. Today, I took my laptop to show them the photographs. As I switched it on, I asked them, “Do you know what this is?” Some of them replied, “Camputer.” “What is it used for?”, I asked. “To see photos,” they said. I was impressed by their quick wit!

All of them gathered around me, and started telling me about the people seen in the photos.

Radhi said, “This is Mati. She is married to my brother. She used to go to Kishor guruji’s school.” Amit said, “This is Bhagoji baba. He is setting up the kiln.”

I came to know the stories of many people seen in the photos. I asked the children, “If I write all this, would you read it?” All of them replied “Yes” in unison. I copied a photograph into a word file, and started writing what the children were telling me. I wrote it down as they told me, without converting it to the standard, formal Marathi.

Radhi’s parents…

This is Raja and this is Vandana. They are Radhi’s parents. They woke up at 4 AM. They brought mud from the pit, and prepared lumps of mud … Then they wetted the molds and slapped the mud into them. They applied water on top. Then they spread sandy clay on them. They lifted the molds and released the bricks. A row of bricks was ready. They put some more sandy clay on the bricks. Then they molded the bricks using tin sheets. They will finish this mud-work by 10 AM. Then they will clean up and go to their bhonga for lunch.

As I typed, Amit, Rahul, Chandrika and Radhi started reading aloud. Amit, Chandrika and Radhi are able to read somewhat fluently. Rahul is still reading one word at a time. Kishor told me that when he started teaching these children last year, they were not literate at all. Their enthusiasm to read and write ebbed and flowed like the tides! If they felt like it, they would read, or simply declare “I’m feeling lazy” and walk away! But today, seeing their enthusiasm helped us understand something – they may feel lazy to read lessons from their text books, but if the text is connected with their lives, they are definitely interested in reading it.

Kishor and I have decided to capture their life in photographs, prepare text based on the photos and ask them to read it. For those who are not showing an interest in reading, we are going to write their own stories. We believe that if such text is made available to them, they would definitely start taking an interest in learning to read.