पालक सभा

काम धाम सोडून या पोरखेळाच्या मागे लागावे का ?

मुलांची अनियमित उपस्थिती ही आमच्या वीटभट्टीवरील वर्गाची मोठीच समस्या आहे. मुले न येण्याची जी अनेक कारणे आहेत त्यापैकी  एक महत्त्वाचे कारण म्हणजे पालकांना आमच्या या वर्गाचे महत्त्व न वाटणे. चार-पाच तास शाळेत घालवून आल्यावर मुलांनी आता घरकामात थोडा हातभार लावावा अशी काही पालकांची इच्छा आहे, तर काहींना या सगळ्या खटाटोपातून  काही घडणार आहे का, याचीच शंका वाटते. एखादे मूल भट्टीवरच्या आमच्या वर्गात मित्राशी भांडले आणि रडत त्याच्या पालकाकडे गेले तर त्याची समजूत काढून त्याला परत पाठवण्याऐवजी ‘भांडायचे असेल तर जाऊ नकोस’ असाच सल्ला मिळतो. क्वचित एखादा पालक मुलांच्या भांडणाचे कारण देत दुसऱ्या पालकाशी भांडायला येतो. मग हे सारे सावरणे कठीण होऊन बसते. एकूणच कितीही काळजी घेतली तरी आमचा वर्ग पालकांच्या कामात अधेमधे व्यत्यय आणतो असे आम्हाला सारखे जाणवते.

भट्टीवरच्या बऱ्याचशा  पालकांना मुलांनी शिकण्याचे महत्त्व जाणवत असले तरी आयुष्याचा झगडा इतका तीव्र असतो की मुले शिकावीत म्हणून स्वतःहून काही प्रयत्न करणे त्यांना जमत नाही. अशा परिस्थितीत मुलांच्या शिक्षणाला पालकांनी मदत करायला हवी ही अपेक्षा त्यांच्याकडून कशी करायची, हा आमच्यासमोरचा प्रश्न होता. किशोरने सांगितले की या पालकांपैकी कोणीच शाळेच्या पालकसभेला वगैरे येत नाही. त्यामुळे या पालकांची पालकसभा भट्टीवरच घेऊ या असे मी सुचवले. पण मग प्रश्न पडला की रोज आम्ही जे करतो आहोत ते या पालकांच्या समोरच तर घडते आहे. सभा घेऊन आम्ही वेगळे काय सांगणार आहोत? पालकसभा घ्यावी असे मला आणि किशोरला वाटत होते, पण या सभेत नेमके करायचे काय हा प्रश्न होता. शिवाय अहोरात्र चालणारे आपले काम थांबवून कोणी पालक सभेला येईल का, अशी शंका होतीच.

पालकसभेत काय करावे याचा विचार करता करता मला अचानक हीराताई आठवली. हीराताई लहानपणी भट्टीवरच वाढली. त्यावेळी तिच्या भट्टीवर भोंगाशाळा असायची. हीराताई कधी मधी त्या शाळेत जायची, तर कधी चिखलाची भांडुली बनवत खेळत राहायची. त्यामुळे तिला थोडीफार अक्षर ओळख झाली होती. लग्नानंतर ती आणि तिचा नवरा बाळू दोघेही भट्टीवर जात असत. हीराताईचा मोठा मुलगा शाळेत जाऊ लागला तेव्हा ती त्याला घरी सासऱ्यांच्या सोबत ठेवून भट्टीवर जाऊ लागली. हळूहळू तिची दुसरी मुलगीही शाळेत जाऊ लागली. आता मात्र भट्टीवर जाण्याने मुलांच्या शिकण्यात खंड पडणार हे हीराताईच्या लक्षात येऊ लागले. मग आता भट्टीवर जायचे नाही असा निर्णय हीराताई आणि बाळूने  घेतला. पैसे मिळवण्यासाठी म्हणून हीराताई दारू बनवून विकू लागली. बाळू मजुरीची कामे करू लागला. अधेमधे तो आमच्या संस्थेतील बांधकामावर पाणी मारण्याचे काम करण्यासाठी येई.  काही दिवसांनी बाळू आणि हीराताई आमच्याकडे नियमित कामाला येऊ लागले. त्यांची मुले संस्थेत चालणाऱ्या कार्यक्रमात सहभागी होऊ लागली. त्या मुलांचे शालेय शिक्षण आता बऱ्यापैकी मार्गी लागले आहे.

केवळ मुलांचे शिक्षण व्हावे म्हणून भट्टीवरचे काम सोडण्यचे धाडस करणारी हीराताई जर पालकांशी बोलली तर त्याचा फायदा होईल अशी कल्पना माझ्या मनात आली. किशोरचेही तेच मत पडले. म्हणून पालक सभेत हीराताईला बोलावायचे ठरवले. तीही तयार झाली. पण तरीही पालक सभेसाठी पालक जमतील का, हा प्रश्न होताच. किशोरने सुचवले की काहीतरी करमणुकीचा कार्यक्रम ठेवला तर पालक येण्याची शक्यता वाढेल. म्हणून मग आमच्या संस्थेत चालणाऱ्या ‘गोष्टरंग’ उपक्रमातील एक नाटुकले सादर करावे असे ठरले. मुलांना महाश्वेता देवींची ‘का का कुमारी’ ही गोष्ट आवडली होतीच; त्याच पुस्तकाचे नाट्यरूपांतर सादर करावे असे नियोजन केले. किशोर पालकसभेच्या आधीच्या दिवशी भोंग्याभोंग्यात जाऊन कार्यक्रमाची कल्पना देऊन आला. तेव्हा बऱ्याच जणांनी यायची तयारी दाखवली. मुलांनाही पालकांना घेऊन यायचे आहे अशी सूचना दिली.

दुसऱ्या दिवशी ठरल्याप्रमाणे गोष्टरंगचा चमू भट्टीवर पोहोचला. त्यांनी आपल्या नाटकाची तयारी सुरू केली. मुले कुतूहलाने गोळा झाली. पण पालकांच्यापैकी कोणीही फिरकले नाही. सगळे आपापल्या कामात गर्क होते. काल मुलांसोबत पाठवलेल्या निरोपाचा, किशोरने जाऊन सांगून येण्याचा फारसा फायदा झालेला दिसला नाही. मग वेशभूषा केलेला गोष्टरंगचा चमू आणि मुले यांनी भट्टीवर एक फेरी मारली. प्रत्येक कोपऱ्यात जाऊन नाटक सुरू होते आहे याची कल्पना दिली. पण तरी लोकांचा निर्णय होईना. हातचे काम टाकून या पोरखेळात जावे की न जावे असा प्रश्न त्यांना पडला असावा. शेवटी शाळेच्या भोंग्याजवळ येऊन गोष्टरंगचे गाणे सुरू केले. मुले ठेका धरून टाळ्या वाजवू लागली. गाण्याचा आवाज कानावर पडल्यावर मात्र एकेक पालक गोळा होऊ लागले. थोड्याच वेळात बहुसंख्य लोक आले, पण आल्यावर पुढे येऊन न बसता नाटक दिसेल अशा बेताने कुठे कुठे उभे राहिले. उभ्या उभ्याच सगळ्यांनी नाटक पाहिले. मग किशोर आणि हीराताई बोलायला उभे राहिले.

किशोरने हीराताईची ओळख करून दिली आणि तिने तिच्या पद्धतीने संवाद साधायला सुरुवात केली. अगदी उत्स्फूर्त अनियोजित संवाद. जे जे जसे जसे मनात येईल तसे तसे हीराताई मुद्दे मांडत होती. तिच्या बोलण्याला पालकांकडून हळूहळू प्रतिसाद मिळत होता.

पालकसभेतील हीराताईचे भाषण

हीराताईने तिच्या भाषणात तिची स्वतःचीच गोष्ट सांगितली. मुलांच्या शिक्षणासाठी तिने घेतलेला भट्टीवर न जाण्याचा निर्णय अवघड कसा होता हेही सांगितले. तसा तो घेणे सगळ्यांनाच शक्य नसले तरी ‘मुलांच्या शाळेकडे लक्ष द्या’ असे कळकळीचे आवाहन केले. या साऱ्याचा काही ना काही परिणाम पालकांवर होईलच अशी आम्हाला आशा वाटते आहे. तिच्या भाषणात तिला स्वतःला वाचायला-लिहायला शिकायची किती तीव्र इच्छा आहे हे तिने बोलून दाखवले. भाषण झाल्यावर मी तिला म्हटले, ‘तुला जर इतके वाचायला-लिहायला शिकावे वाटते, तर रोज तासभर अभ्यासाला येशील का ? मी नाहीतर संस्थेतील इतर कोणीतरी शिकवेल तुला.’  ते ऐकून हीराताई प्रसन्न हसली आणि दुसऱ्या दिवशी आठाच्या ठोक्याला वही पेन्सील घेऊन दारात हजर झाली. हीराताई ज्या चिकाटीने शिकते आहे ते पाहून मला खूपच आश्चर्य वाटते आहे

गेल्या काही दिवसात तिने भलत्याच वेगाने प्रगती केली आहे. आपण रोज ज्या व्यक्तीला भेटतो, जिच्याशी दिवसातून अनेकदा बोलतो, तिची इतकी साधी पण तीव्र इच्छा असू शकेल असे माझ्या कधी डोक्यातच आले नव्हते.  पण हीराच्या निमित्ताने मी मात्र अधिक जागरुक झालो. साक्षरतेवर अहोरात्र चर्चा करणाऱ्या आमच्या संस्थेत हीरा गेली काही वर्षे वावरते आहे. पण तिला लिहायला-वाचायला शिकायची हौस आहे हे आमच्यापैकी कोणाच्याही कधी लक्षात आले नाही याची खंत वाटली. पालकसभेचा भट्टीवरच्या वर्गाला नेमका काय फायदा झाला हे अजून समजलेले नाही. पण आपण अजून बरेच संवेदनशील व्हायला हवे याची जाणीव हीराताईच्या भाषणाने मला करून दिली.

आम्ही वाचतो.. लिहितो…

गेल्या काही दिवसांत मुलांनी वाचन-लेखनाच्या बाबतीत बरीच मजल गाठली आहे. या बाबतीत काही काम आम्ही नियोजनपूर्वक केले तर काही उत्स्फूर्तपणे. वाचायला लिहायला शिकवताना काही बाबी फार कळीच्या ठरतात. एक तर मुलांच्या हातात पुस्तके पोहचायला हवीत. दुसरे म्हणजे चांगल्या वाचनाचा नमुना मुलांच्यासमोर सतत रहायला हवा. आणि तिसरे म्हणजे मुले मोठ्याने वाचत असताना त्यांना योग्य ती मदत करायला हवी.

गेल्या काही दिवसांत  मी आणि किशोरने मिळून जवळ जवळ १५ पुस्तके मुलांना वाचून दाखवली. या वाचनादरम्यान प्रत्येक पुस्तकाचे लेखक, चित्रकार, कथेतील पात्रे याबाबत भरपूर चर्चा मुलांसोबत करत होतो. खरे तर तयारी करण्याच्या निमित्ताने आम्ही एखादे पुस्तक आधी दोनदा तरी वाचलेले असायचे. पण मुलांसमोर वाचताना मात्र आम्ही जणू काही ‘प्रथमच ते पुस्तक वाचतो आहोत’ अशाप्रकारे वाचून दाखवायचो. पुस्तकात पुढे काय होईल या बाबत मुलांसोबत आम्हीही आपापले अंदाज सांगयचो. एखाद्या ठिकाणी अर्थ लावायला कठीण असा काही भाग आला तर थांबून अर्थ कसा लावला जातो हे करून दाखवायचो. यातील काही पुस्तके एखाद-दोन दिवसांत  संपणारी तर काही चांगली आठवडाभर चालणारी होती.

का का असे प्रश्न विचारून भंडावून सोडणारी महाश्वेता देवींची मोयना मुलांना फारच भावली.

महाश्वेता देवींची ‘का का कुमारी’ किंवा ‘इतवा मुंडाने लढाई जिंकली’ यासारखी पुस्तके भट्टीवरल्या मुलांना फार भावली. ऐतवारी (रविवारी) जन्माला आलेला म्हणून कथा नायकाचे नाव इतवा. यासारख्या बाबी मुलांना फारच भावल्या. मंगल्या, बुधी,  गुऱ्या, शिणवारी अशी वारांवरून नावे ठेवण्याची पद्धत या मुलांच्या आई वडिलांच्या काळात अगदीच रूढ होती. या चर्चेत  केवळ वारांवरूनच नाही तर महिन्यावरून चैती, सरावनी अशी नावे ठेवली जातत असे मुलांच्या लक्षात आले. याबाबत किशोरने मला त्याच्या एका आदिवासी मित्राची आठवण सांगितली. त्याचा हा मित्र डी. एड्. च्या वर्गातला. त्याचे नाव तुळश्या झिपऱ्या राठोड. डी. एड्. ला आल्यावर एका प्राध्यापिकांनी त्याचे नाव तुळशीराम झिपरू राठोड असे केले. हे बदललेले नाव कागदोपत्री आणायला त्याला  बरीच उठाठेव करायला लागली. तसे बघायला गेले तर तुळश्या आणि तुळशीराम, किंवा झिपऱ्या आणि झिपरू यात असा काय फरक आहे? माझ्या मते, बोलण्याची एक लकब सर्वसामान्यांची तर दुसरी अभिजनांची. पण अभिजन सर्वसामान्यांच्या लकबीला कनिष्ठ मानतात आणि म्हणून त्यांना ती त्याज्य वाटते. किशोरच्या मित्राचे नाव बदलणाऱ्या प्राध्यापिकांनी अगदी सद्भावनेने केलेल्या या लहानशा बाबीची मुळे मात्र अभिजनांच्या उच्चगंडाशी जोडलेली आहेत असेच म्हटले पाहिजे. बहिष्कृत समाजातील मुलांसोबत काम करताना आपल्याकडूनही अशा काही चुका घडतील याची धास्ती मला सतत वाटते. चांगल्या हेतूने केलेल्या कृत्याला ही दुसरी बाजू असू शकते याची जाणीव अशावेळी सतत ठेवावी लागते. शिक्षकाचे काम नीट करायचे म्हटले, तर तारेवरच्या कसरतीसारखे आहे, हे पदोपदी जाणवते. 

मुलांना वाचून दाखवण्यासोबत त्यांना स्वतःला वाचायला देणेही गरजेचे होते. ओघवते वाचता यावे यासाठी आम्ही संवाद हा लेखनप्रकार वाचायला द्यायचे ठरवले. एकतर संवादाची भाषा बोलण्याच्या भाषेला तुलनेने जवळची असते. दुसरे म्हणजे संवादात दोन जण बोलत असतील तर वाचनही दोन जणांना भूमिका घेऊन करता येते. त्यामुळे एकट्याने बसून वाचण्याच्या ताणातून मुलांची थोडी सुटका होते. मुले आलटून पालटून भूमिका घेतात आणि त्यामुळे संवादातला वेगवेगळा भाग त्यांना वाचायला मिळतो. म्हणून मी मुलांच्या रोजच्या जगण्याशी संबंधित विषयांवर काही संवाद लिहिले. यात बोरे पिकल्यावर खायला जाणाऱ्या मुलांच्या गप्पा, पाहुण्यांनी आणलेल्या खाऊ बाबत झालेले बोलणे, वीटभट्टीवरच्या एखाद्या कामाबाबत झालेले बोलणे असे अनेक विषय होते. प्रत्येक संवादात दोन किंवा तीनच पात्रे असतील हे आम्ही कटाक्षाने पाहिले होते. संवादाची भाषा कधी मुलांच्या घरची, कधी शाळेची तर कधी संमिश्र अशी ठेवली होती.

यातील काही  लहान लहान संवाद आम्ही प्रथम मुलांना ओघवते वाचून दाखवले. कधी कधी मी आणि किशोर वेगवेगळ्या भूमिका घेऊन संवाद वाचायचो तर कधी पूर्ण संवाद मी एकटाच वाचायचो. या वाचून दाखवण्यानंतर संवादात किती पात्रे आहेत, त्यांचे एकमेकांशी काय नाते असेल,  संवाद कोणत्या ठिकाणी झाला असेल, त्यात नेमके कशाविषयी बोलले गेले आहे या बाबात आम्ही मुलांना प्रश्न विचारायचो. यानंतर हळूहळू मुलांना संवाद वाचून न दाखवता त्यांचे त्यांना वाचून समजून घ्यायला दिले. अर्थातच या पहिल्या वाचनाचा हेतू मजकूर समजून घेणे हा होता. मजकूर समजून घेण्यापर्यंतचा हा भाग आम्ही सर्व मुलांना एकत्र घेऊनच करायचो.

यानंतर मुलांच्या जोड्या किंवा लहान गट करून मुलांना एकेक संवाद वाचायला सांगायचो. मुले गटात किंवा जोडीने वाचायला बसली म्हणजे आम्ही आळीपाळीने गटापाशी जाऊन मुलांना मदत करायचो. मुले वाचत असताना एखाद्या ठिकाणी अडली तर आपण ते वाक्य वाचून दाखवणे, वाचताना जर वाक्य चुकीच्या जागी तोडले तर अर्थ लागायला अडचण कशी येते हे लक्षात आणून देणे अशा स्वरूपाची ही मदत होती. या सगळ्याचा सुपरिणाम हळू हळू दिसायला  लागला आहे. मुले आता प्रमाणभाषेतील संवादही बऱ्यापैकी वाचू लागली आहेत.

राधी आणि चंद्रिका या दोघींनी  ‘मला काय ? ताईला काय?” हा संवाद कसा वाचला ते  पुढील व्हिडिओत पाहा.

मुलांना ओघवते वाचता यावे या साठी संवाद-वाचन खूपच उपयुक्त ठरते

या व्हिडिओवरून एक बाब नक्कीच लक्षात येते की संवादवाचनासारख्या उपक्रमातून  मुलांना ओघवते आणि भावभावनांसहित वाचायला बरीच मदत मिळते. आता हे लहान लहान संवाद वाचून झाल्यावर पुढचे लक्ष्य एखादे लहानसे नाटुकले लिहून मुलांना त्याचे प्रकटवाचन करायला देणे हे ठरवले आहे. या सगळ्यातून मुलांची वाचनाची गती जरा वाढली की इतर लेखन प्रकार वाचण्याकडे वळायचे असे सध्याचे नियोजन आहे. पाहू या कसे जमते ते.

परवा भट्टीवरून निघताना एक हृद्य गोष्ट घडली. काम उरकून आम्ही सगळे गाडीत बसत होतो. इतक्यात अश्विनी  नावाची एक मुलगी हाका मारत धावत धावत गाडीपाशी आली. तिने गाडीच्या खिडकीतून एक चिठ्ठी माझ्या हातात दिली आणि म्हणाली ‘घरां जान वाच.’ आणि ती आली तशी पळत पळत खेळायला निघून गेली. दुसरीतल्या  अश्विनीला अजून नीटसे लिहिता येत नाही. पण ती भट्टीवरच्या आमच्या कार्यक्रमात बरीच नियमितपणे येते. तिने काय लिहिले आहे याची मला उत्सुकता होती.

भेट …

अश्विनीला काय म्हणायचे आहे हे तिच्याबरोबर रोज काम न करणाऱ्या व्यक्तीला कदाचित कळणार नाही. पण मला आणि किशोरला तिचे म्हणणे अगदी पहिल्या वाचण्यात लक्षात आले.

सर थॅंक यू. तुम्ही आमच्यासाठी

 खूप करता. पण आम्ही तुमच्यासाठी

 काहीच करत नाही. फक्त

अभ्यास दाखवतो. पण असं नाही.

मी तुमच्यासाठी बघा काय केले

आहे.  थॅंक यू सर.

 धन्यवाद. सगळ्या सरांचे आभार

 मानते. आमच्यासाठी काही

 नाही.

या पत्राच्या शेवटी काढलेले फूल, झाडे आणि पत्राभोवतीची फुलांची नक्षी ही अश्विनीकडून आम्हाला मिळालेली भेट होती. आम्ही तिच्यासाठी खूप काहीतरी करतो म्हणून तिने आमच्यासाठी केलेले काहीतरी!

अश्विनीची अभिव्यक्ती प्रमाण भाषेतील नाही. तिची वाक्यरचना विस्कळीत आहे. जसे मनात विचार आले तसे ते कागदावर उतरवायचा प्रयत्न तिने केला आहे. लिखाणाचे फारसे नियोजन केलेले नाही. पण म्हणून काय झाले? आपल्या भावना लिहून दुसऱ्यापर्यंत पोहचवता येतात हे तिला नेमके उमगले आहे. सरांसाठी काहीतर करायची तिची भावना अगदी अस्सल आहे. अशावेळी तिच्या लिखाणातल्या चुका काढत बसणे अगदी करंटेपणाचे ठरेल.

अश्विनीचे आई-वडील उत्तर प्रदेशातले. ते म्हशी राखतात. त्यांचा तबेला भट्टीला अगदी लागून आहे. अश्विनी आणि तिच्या चार बहिणी भट्टीवरच्या मुलांसोबतच वाढतात. जून महिन्यात अश्विनी किशोरच्या वर्गात आली तेव्हा तिला १० पर्यंतच्या मोजणीशिवाय काही येत नव्हते. अश्विनीचे लिखाण वाचून मला अगदी भरून आले. तिचे पत्र वाचून,  मी आणि किशोरने आरंभलेला खडकावर पेरणी करण्याचा उद्योग अगदीच निरर्थक नाही, याची खात्री आम्हाला पटली. अनेकांनी आमच्या या खटाटोपातून काय साध्य होणार असे स्पष्टच विचारले देखील. या उपक्रमाचे भवितव्य काय अशी रास्त चिंताही काही जणांना सतावते आहे. माझ्या मनात आले, अशा  विचारी जगाला काय म्हणायचे असेल ते म्हणो. पण या मुलांसाठी इथे येत राहिले पाहिजे. नाही, मुलांसाठी नाही, तर स्वतःसाठी. असे आनंदाचे क्षण वेचण्यासाठी.

Progress

Counting bricks is an important activity during our sessions at the brick kiln. The children have made much progress in learning mathematics due to this activity. Their parents have to count bricks to keep track of their payment. Hence, counting bricks is a meaningful task for these children. Also, they don’t have to sit at one place to complete this task. They have to move and run around, which is akin to their basic nature. All of them are always ready to count bricks. Whenever I realize that they are getting bored of sitting at one place and reading, I ask them, “Shall we count bricks?” and a sudden wave of enthusiasm engulfs them!

In the beginning, they would count the bricks one by one. But now, they can count in multiples of two, four, twenty five and hundred. The reason is, one ghoda (stack of bricks at the kiln) is of 25 bricks. They stack up 12 layers of 2 bricks each, and keep a single brick on top. The children can count the bricks in such a ghoda in twos.  Bigger stacks of 55 bricks are structured as follows: 13 layers of 4 bricks each, and 3 single bricks on top. The children make use of these structures for counting. They also use their own strategies for counting. See this video, in which Rahul is answering the question – “how many total bricks in 3 ghodas of 55 bricks each?”


how many total bricks in 3 ghodas of 55 bricks each?

Kishor and I decided to push the children a little more. Our friend Arun had accompanied us today to see our class. He is a teacher himself. He joined us in teaching and took detailed notes of our efforts. There were many ghodas of raw bricks outside Amit’s house. We started our math class over there. Rahul also came with Amit. Our conversation went like this:

I: How many bricks in one ghoda?

Amit: Twenty five

I: So, how many bricks in these 2 ghodas?

Amit spent a lot of time mumbling to himself and using his fingers to count. Arun’s patience ran out and he prodded Amit.

Arun: How many bricks in the ghoda on this side?

Amit: Twenty five

Arun: Then say quickly how many bricks in two ghodas.

Amit started counting bricks one by one. Now Arun couldn’t hold back himself. He explained to Amit that if he counted in fours, he would be able to count faster. Amit followed this, and counted 50 bricks. I smiled at Arun. He realized that he needn’t have rushed Amit this way. He could have allowed Amit to count one by one, and then brought it to his attention that he could count in fours to save time. We realized that the principle of not interfering with children’s thought processes sounds quite simple, but is actually quite difficult in practice. I took over the conversation from this point onwards.

I: If there are 50 bricks in two ghodas, how many bricks in four ghodas?

Amit: A hundred (This reply came rather promptly)

I: How many bricks in this entire haaroli? (Haaroli is a long row of ghodas

This was my attempt to push Rahul and Amit. They started counting the ghodas by touching each ghoda. “A hundred and hundred makes two hundred… another hundred makes three hundred…”. But they would miss a ghoda in between or count a ghoda twice. When they’d realize their mistake, they would start counting from scratch. I suggested a trick – when they complete counting 100 bricks, they should put a blade of grass on that ghoda. This trick worked very well, and Amit and Rahul started moving forward.

After some time, Rahul said, “Ten hundred”. Arun didn’t like that. He asked, “How much is ten hundred?” Rahul got a little confused. I intervened and asked him to continue counting. Arun realized that it’s not necessary to insist on using the word ‘hazaar’ – it can hinder the children’s process. The children completed counting till “Twelve hundred bricks”. I decided to challenge them further.


How many bricks are there in all these haarolis?

I asked them, “Can you tell me how many bricks are there in all these haarolis?” Promptly, the boys climbed to the top of the haaroli and started counting. Now, they were using many different strategies for counting. For example, when they had to add 3600 and 1200, Amit said, “Thirty six hundred plus twelve hundred, right? So, thirty six hundred and ten hundred…. that’s forty six hundred…  add the remaining two hundred… that makes…. forty eight hundred!!” Using such strategies, they counted “Eighty four hundred bricks in seven haarolis” and climbed down.

I decided to represent this count in the form of a table. But we didn’t have a paper and pen, so we squatted next to the haaroli and prepared a table on the sand, with the help of the boys. While preparing the table, the boys were counting mentally, and at times they were looking at the bricks and counting physically. They went through the whole process of counting once again, albeit quite quickly.

How many haarolis? How many bricks?

We have noticed while working with these children that they face a problem with number-names. In Marathi and some North Indian languages, the number-names are a little peculiar.  These children can say “80 and 4” quite easily. But they find ‘chauryanshi’ (चौंऱ्यांशी ) confusing. Actually, we can express ‘chauryanshi’as ‘ainshi chaar’ or ‘panchahattar’ as ‘sattar paach’. But this practice is not prevalent in Marathi. Rahul and Amit can count “Eighty four hundred bricks in seven haarolis” but get confused with number-names upto 100.

Prof. Manohar Railkar has written a detailed article about this issue. The influence of Sanskrit on Marathi and North Indian languages has resulted in making the number-names upto 100 quite complicated. Children who come from families where there is a regular practice of using numbers and learning tables by heart, may not find it very problematic. But we will have to work quite hard to help our brick kiln children master these number-names. However, if we look back at where we had started from, it seems that we have made quite a lot of progress. Kishor and I are feeling quite happy about it!

Hurdle Race

Balghya

We do not have a fixed space for our study sessions at the brick kiln. Sometimes, we assemble near the clay pit, sometimes near the haaroli of bricks and sometimes where the children are playing. The children don’t seem to have any problem with this, but I started feeling the need for some stability. Radhi had made space for us outside her bhonga, but recently, a new kiln was built next to her bhonga. Women with head loads of raw bricks started walking through the courtyard to the new kiln. Their ‘traffic’ started disturbing the progress of our sessions. As it is, the children on the brick kilns are not used to sitting in one place to concentrate on something. They started getting distracted by the movement and casual conversations of these women. To find a new space for our ‘class’ – that was the new challenge!

Another problem was that of our students missing classes for babysitting. Kishor told me that Manali who was studying in Grade 2, stopped attending school because her brother was born and she had to stay at home to look after him. This is a common occurrence at the brick kiln – children who are 8-10 years old have to remain at home to look after their younger siblings. Such children are called baalghe. Families that work on the brick kiln have no other option but to take the help of their children for such things. Children help with household chores such as filling up water, washing clothes, cooking etc. They also help with less strenuous work at the brick kiln, such as sieving powdered bricks, setting up a haaroli of bricks etc. But working as baalghe (babysitters) ties them down for the whole day. They have to ignore their own childhood and share the responsibility of their parents’ household. Kishor has permitted these children to come to the school with their little siblings. Some of the enthusiastic students do come to school holding their baby brother or sister in their arms. But everyone doesn’t have this enthusiasm. It is little wonder that this brings an end to their education.

Many such baalghe children come to our class at the brick kiln. They bring their little siblings with them. The other day, eight-year-old Avinash was drawing a picture based on a story which we had shared in the class. Suddenly, his mother appeared with a head load of bricks and a cane in her hand. She shouted at him and hit him hard on the back with the cane. Before we could realize what was happening, Avinash went running to his bhonga. His baby sister Durga was inside, in the cradle, crying. Avinash was supposed to look after her. While she was crying, he was busy drawing. That’s why he had received a beating. Before I could say something to his mother, she was gone.

What could I have told her, anyway? At the most I would have advised her not to beat him. But given their situation, I wonder whether she would have listened to me at all. I sighed and resumed teaching. Avinash returned to the class, carrying little Durga in his arms. He held her in his lap and tried to go back to his drawing.

New Bhonga for the class

Kishor and I realized that we had to work on this issue of babysitting, if we wanted to continue our classes. Children missing school for babysitting has been noted as an issue for many years. Educationists Tarabai Modak and Anutai Wagh had devised a very useful strategy to handle this problem. They used to run a crèche, a pre-school centre and a few primary school grades together under one roof. They named it ‘Vikas Wadi’. All the children would get looked after in this system. Parents could leave their children there and go to work without any worries. We decided to use this time-tested strategy for our students. We decided to run a crèche, at least till the time our classes will be on at the brick kiln. Kishor asked a local girl named Ankita if she would do this work, and she agreed readily.

But where would this crèche be? We needed a proper space for it. Kishor appealed to the parents – would they please build a bhonga for us? They proposed to build a bhonga on their next pay day or holiday. Sure enough, on the pay day, Umesh’s father took his tractor to the forest to bring grass and sticks; but no one offered to help. He returned with some kasaad grass. When Kishor asked the parents about it, they said, they were unable to go. Then, Gurya’s father said, he had a bhonga near the road which was lying unused, and he wouldn’t mind letting us use it. Kishor seized the opportunity, and set the ball in motion for repairing the old bhonga.

The children’s enthusiasm for preparing this space was amazing! They brought kasaad grass and covered the bhonga, they levelled the floor of bhonga and prepared the courtyard for our classes by covering the ground with cow dung. Kishor brought some old sarees, which were tied along the fence. Our new ‘classroom’ was taking shape! Inside the bhonga, we tied a saree between two poles, and created a cradle for small babies. We brought a bagful of toys and teaching aids for pre-schoolers. On one wall, we hung a mirror, and kept a comb, face powder and hair oil next to it. Outside, we put a bucket of water to wash hands and feet. All the facilities were in place. We tied a rope outside the bhonga and put storybooks on it – our ‘hanging library’! Our brick kiln children who came to the class started washing their faces, applying hair oil and face powder…. All of them looked like salted peanuts!!

The crèche created a good space for our brick kiln classes. The younger children started playing with Ankita. The babies were put in the cradles. And the older children started sitting with us in the courtyard to study. But…. Just when I was finding a semblance of stability…. The other day some stray dogs tore off the sarees which were tied along the fence. The children made ropes with those tattered sarees and built swings! With the fence gone, the courtyard soon became a dumping ground for garbage.

There we go again. Start from scratch. Tarabai and Anutai had done this pioneering work decades ago. I feel amazed and saddened that their work is not outdated even today.

Hanging Library

अडथळ्यांची शर्यत

बालघ्या

भट्टीवरचा  आमचा वर्ग एका जागी चालत नाही. कधी चिखलाच्या खड्ड्यापाशी, तर कधी विटांच्या हारोलीपाशी, तर कधी मुलांचा खेळ चालू असेल तिथे अशी भटकंती चालू असते. मुलांना त्यात काही अडचण नाही, पण मला मात्र आता जरा स्थैर्य यायला हवे असे वाटू लागले होते. तशी राधीच्या अंगणात बसायला जागा होती. पण तिच्या भोंग्याच्या बाजूला नवी वीट भट्टी रचायला सुरुवात झाली. डोक्यावर मापांची (कच्च्या विटांची) चवड घेऊन बाया आता अंगणातून ये-जा करू लागल्या. या ‘मापा टाकणाऱ्या’ बायांचा आमच्या वर्गाला बराच त्रास होऊ लागला. एक तर एका जागी बसून लक्ष एकाग्र कारायची या मुलांना फारशी सवय नाही. त्यात आता येता जाता बाया काही बाही बोलत गेल्या की मुलांचे लक्ष फारच विचलित होई. त्यामुळेआता वर्ग कुठे घ्यायचा हा नवा प्रश्न समोर येऊन ठाकला. 

दुसरी अडचण म्हणजे मुले बालघे राहण्याची. किशोरने मला परवा सांगितले की दुसरीतली मनाली आता शाळेत यायची बंद झाली. कारण तिला भाऊ झाला आणि ती बालघी राहू लागली. भट्टीवरल्या प्रतिकूल परिस्थितीत साधारण आठ दहा वर्षांच्या मुलांवर त्यांच्या लहान भावंडाना सांभाळायची जबाबदारी पडते. अशा लहान मुलांना सांभाळण्यासाठी घरी राहणाऱ्या मुलांना बालघे म्हटले जाते. भट्टीवर येऊन काम करणाऱ्या कुटुंबाना अनेक कामांत अशी मुलांची मदत घेतल्याशिवाय जगणेच शक्य होत नाही. पाणी भरणे, कपडे धुणे, कधीमधी रांधणे यासारखी कामे मुले सहजच करत असतात. शिवाय भट्टीवर पिठा चाळणे, हारोली रचणे असल्या कामांतही मुलांना मदत करावी लागते. पण बालघे राहणे मात्र त्यांना दिवसभरासाठी बांधून टाकते. स्वतःच्या बालपणाकडे दुर्लक्ष करून त्यांना आपल्या पालकांच्याच संसाराची जबाबदारी ओढावी लागते. तशी  किशोरच्या शाळेने या मुलांना आपल्या लहान भावंडांसह शाळेत येऊन बसायची परवानगी दिली आहे. जरा हिंडती फिरती झालेली मुले कडेवर घेऊन काही जण उत्साहाने शाळेत येतात. पण हा उत्साह सगळ्यांनाच नसतो. अशा परिस्थितीत त्यांचे शिक्षण न थांबले तरच नवल. 

भट्टीवरच्या आमच्या वर्गात अशी अनेक बालघी राहणारी मुले त्यांच्या लहान भावंडाना कडेवर घेऊन येतात.परवा सात आठ वर्षांचा अविनाश ऐकलेल्या गोष्टीचे  चित्र काढत बसला होता. त्याची आई डोक्यावर मापांची चळत आणि हातात एक दांडका घेऊन अचानक आली. तिने तारस्वरात किंचाळत त्याच्या पाठीवर दांडक्याने एक रट्टा हाणला. काय घडते आहे हे कळायच्या आत अविनाश त्याच्या भोंग्याकडे पळाला. अविनाशची लहान बहीण दुर्गा भोंग्यातल्या झोळीत रडत होती. तिला सांभाळायची जबाबदारी अविनाशची. ती रडते आहे आणि हा इथे खुशाल चित्र काढत बसलाय यासाठी त्याला हा रट्टा मिळाला होता. मला सगळे समजून मी काहीतरी बोलायच्या आत अविनाशची आई निघूनही गेली होती.

तसेही मी काय सांगणार होतो तिला? फार तर मारू नका वगैरे उपदेश केला असता, पण त्या परिस्थितीत असले काही अविनाशच्या आईने किती ऐकले असते कोण जाणे. मी एक उसासा टाकून परत शिकवायला सुरुवात केली. तेवढ्यात अविनाश दुर्गाला कडेवर घेऊन आला आणि तिला मांडीवर खेळवत परत चित्र काढायचा प्रयत्न करू लागला.

भट्टीवरल्या वर्गाचा नवा भोंगा

आता या बालघ्यांसाठी काहीतरी केल्याशिवाय पुढची मजल गाठणे कठीण आहे यावर किशोर आणि माझे एकमत झाले. मुलांचे बालघे राहणे आणि त्यांची शाळा तुटणे ही तशी फार जुनी समस्या आहे. शिक्षणतज्ज्ञ ताराबाई मोडक आणि अनुताई वाघ यांनी यावर एक नामी उपाय काढला होता. त्या आदिवासी मुलांसाठी पाळणाघर, बालवाडी व प्राथमिक शाळेचे काही वर्ग एकत्र चालवत. या विकासवाडीत मग सगळ्याच मुलांची सोय होई. मुलांच्या पालकांनाही बिनघोर कामाला जाता येई. बालघ्यांच्या समस्येवर आम्ही मग हाच काळाच्या कसोटीवर उतरलेला उपाय करायचे ठरवले. निदान भट्टीवरचा वर्ग चालू असेपर्यंत तरी या लहान मुलांचे पाळणाघर चालवावे असे ठरवले. गावतल्याच अंकिता नावाच्या मुलीला किशोरने या कामासाठी विचारले आणि ती तयारही झाली.

पण पाळणाघर चालवायचे कोठे? त्यासाठी स्वतंत्र जागा हवी. किशोरने मग पालकांना विचारले की आम्हाला बसायला एक भोंगा बांधून द्याल का? खर्चीच्या दिवशी नायतर सणाच्या दिवशी भोंगा बांधू या असा प्रस्ताव पुढे आला.  पुढच्या खर्चीला भोंगा बांधायचे ठरले. खर्चीच्या दिवशी उम्याचा बाबा ट्रॅक्टर घेऊन रानातून कसाड गवत आणि काठ्या आणायला गेला खरा, पण त्याच्या मदतीला कोणीच गेले नाही. थोडे फार कसाड गवत घेऊन तो परत आला. किशोरने या बाबत पालकांकडे चौकशी केली. तर त्यांचे म्हणणे नाही जमले आम्हाला जायला. आता काय करायचे या बाबत चर्चा सुरू असताना गुऱ्याचा बाबा म्हणाला की, रस्त्याच्या बाजूला माझा एक भोंगा आहे तो घ्या तुम्ही वापरायला – मी तो फारसा वापरत नाही. पडत्या फळाची आज्ञा घेऊन किशोरने तो भोंगा दुरुस्त करायला घेतला.

या कामी मुलांचा उत्साह पाहण्यासारखा होता. त्यांनी भोंग्यावर कसाड गवत टाकले. जमीन माती टाकून चोपली, बाहेर बसायचे अंगण शेणाने सारवून तयार केले. किशोरने जुन्या साड्या आणून दिल्या होत्या त्याचे अंगणाला कुंपण घातले. आणि आमच्या वर्गाची नवी जागा तयार होऊ लागली. या भोंग्याच्या आत अगदी लहान बाळांसाठी झोळी बांधली. एका ट्रंकेत बालवाडीच्या मुलांना खेळता येतील अशी साधने आणून ठेवली. भोंग्याच्या आत आरसा, कंगवा, तेल, पावडर, बाहेर हात पाय धुवायला पाण्याची बादली अशा सगळ्या व्यवस्था लागल्या. भोंग्यांच्या बाहेर एक दोरी लावली आणि त्यावर वाचनालय सुरू झाले. भट्टीवरील मुले आता डोक्यावर तेल थापून तोंडाला पावडर फासून खाऱ्या शेंगदाण्यासारखी दिसू लागली.

तेल ,पावडर आमच्यासाठी
तान्ह्यांची सोय झोळीत …

या पाळणाघरामुळे आमच्या भट्टीवरल्या वर्गाला  बरेच रूप आले. लहान मुले अंकितासोबत खेळू लागली. तान्ह्यांची भोंग्यातल्या झोळीत सोय झाली. आणि मोठी आमच्यासोबत भोंग्याच्या अंगणात बसून शिकायला मोकळी झाली. सारे काही स्थिरावते आहे असे वाटत असतानाच परवा एक गंमत झाली. भट्टीवरच्या मोकाट कुत्र्यांनी आमच्या वर्गाच्या अंगणाला लावलेले साड्यांचे कुंपण फाडून टाकले.  त्या फाटलेल्या साड्यांच्या दोऱ्या करून मुलांनी मग झोपाळे बांधले. जरा स्वच्छ राहणारे अंगण पुन्हा भट्टीवरच्या कचऱ्याने भरले. आता पुनश्च हरी ओम् ! ताराबाई आणि अनुताई यांनी अनेक दशकांपूर्वी केलेले काम अजूनही कालबाह्य होत नाही याचे मला नवलही वाटते आहे आणि वाईटही.

दोरीवरचे वाचनालय

Free Tuitions on Nishkaam Karmayog

This image has an empty alt attribute; its file name is gotya-.jpg

“Didn’t you play with marbles as a child?”

Today was the weekly pay-day at the brick kiln. The workers had a day off. Most of the parents were planning to go to the market after collecting their pay from the brick kiln owner. When Kishor and I reached the brick kiln, there was silence all around. We couldn’t see the children anywhere. We walked a little towards the back of the brick kiln and saw Umesh and a couple of boys playing with marbles. Kishor said, “Come on, let’s start our study session.”

All of them said, “We won’t come today.”

“Why?” Kishor asked.

‘Today is pay-day, right?” They replied.

Kishor tried very hard to bring them around by telling them that I had travelled a long distance specially to work with them. Plainly, they asked, “Why did you come today?” Kishor’s efforts were in vein, and all the children continued playing and ignored us completely.

We were both a little angry and dejected after seeing this response from the children. Why did we come here all the way, leaving our regular work and comforts? Only to be asked “Why did you come today”? My ego was hurt. Kishor and I glanced at each other and gulped down our mixed emotions.

There was really no point in getting angry with the children. They had never asked us to come and teach them. It was our need! It was also pointless to expect the parents or children to inform us in advance that today was supposed to be their weekly pay-day and it would be a day off at the brick kiln. We didn’t ask, so they didn’t inform us. If we had asked, we would have saved ourselves a trip. We stood there trying to look composed, watching the children’s game.

Umesh was hitting the marbles with absolute precision. I was really impressed to see his skill. He had a small box full of marbles. I asked him, “Where did you get all these marbles from?” He said, “I won them!”

“How does one win them?” I asked.

All of them started  sniggering. They were surprised that I didn’t know such a simple thing.

“You don’t know how to play?” asked Umesh.

Well. At least they were now taking an interest in what I was saying!

“ Well, I really don’t know. Will you teach me?” I asked.

“Didn’t you play with marbles as a child?” Umesh wanted to know.

I remembered my childhood. If I had even mentioned the name ‘marbles’, I would have been beaten up. All the adults around me had impressed upon me that marbles was a game ‘below our status’. They ensured that I never took any interest in it. I had totally missed this pleasure in life.

I insisted that Umesh should teach me how to play, and he agreed. All the children were highly excited by now. I didn’t have any marbles with me, so I borrowed two marbles from one of the boys and started playing. It was mutually agreed beforehand that even if I won or lost, the marbles would be returned to the original owner. They taught me a game called ‘dhusha’. They laughed heartily at my poor hits. After playing for a while, I asked them a question: Suppose, I have 14 marbles, and I want to share them equally among Amit, Umesh, Mangya and Gurya. How many marbles will each one get?

They halted their game, took 14 marbles from the box, and started dividing. It seemed that they were enjoying this new activity! Soon, I had succeeded in giving them 3-4 problems of multiplication and division. It wasn’t a wasted trip, after all!

This image has an empty alt attribute; its file name is gotys-bhagakar-.jpg

If 14 marbles are shared equally among four children, how many marbles will each one get?

I was rather pleased at my clever trick of converting a game of marbles into solving math problems. But the children didn’t let me enjoy my new-found happiness. The next day, the children had brought berries. Based on yesterday’s experience of creating math problems with marbles, I started giving them division problems using berries. But after dividing berries equally, one of the children happily popped a berry in his mouth. The one who had brought the berries got angry at this and punched him hard. Both Kishor and I had a tough time to stop the wild fight that ensued. The ‘clever trick’ of using berries for math problems hadn’t worked, and yesterday’s success turned into a failure today.

When we had cleared the air among the boys who were fighting, I noticed that Umesh was missing. I asked the children about him. They informed me that his family had left the brick kiln, because his father fought with the owner. No one could tell us where they had gone.

Suddenly, I felt quite depressed. Could Kishor or I really achieve anything in this highly unstable environment, by coming here to teach for a few days? Would these children – for whom we are taking all the efforts – really benefit at all? Is our work providing an answer to these children’s problems?

On our way back from the brick kiln, I asked Kishor, “Is our work really going to yield anything?”

“I don’t know. But let’s keep at it. Something may happen.” said Kishor, who has been brought up in a non-insistent culture.

Slowly, I could feel my depression fade away. A new thought emerged – our work is actually teaching us the full meaning of ‘nishkaam karmayog’ –one the central messages of the Bhagvad Geeta – to continue doing your work without expecting any rewards. Such opportunities are quite rare. I smiled at Kishor, and started planning the next day’s session with him.

Bhakar (Flatbread)

Reading aloud to children is an extremely important experience in their journey towards literacy. Those who are read books aloud by adults around them, become literate quite quickly – because they have seen live models of reading process. Such children are somewhat familiar with how script works, and they have an idea of what could be achieved through reading. Hence, children who know the use of print learn reading sooner and more easily than others.

Parents of the children, we are working with on the brick kiln, are not literate themselves. Even if some of them know how to read to an extent, they cannot afford to spend time reading aloud to their children. The only print visible in the surroundings is letters like ‘KBK’ or some such meaningless logo engraved on the bricks. It is therefore not surprising that children from this background face many difficulties in reading and writing.

Kishor wanted to add some print to this otherwise print deficit environment.  He decided to write the names of all the family members and display the lists on the walls of their Bhongas. Kishor is a resourceful person. He had saved the transparent plastic covers of his students’ school uniforms. We had already made a list of the names of all family members during our initial survey. He printed out the lists, put them in plastic covers and stuck them on the walls to make each bhonga  ‘literate’!!

Umesh’s literate Bhonga

Kishor and I were aware that these children would not pick up reading unless we read a lot of books to them. But we faced the challenge of selecting the right book – these children are of varying age groups, studying in grades 2 to 6. We needed to select a book that would interest all. The older children are not yet literate as per their grade level, but we wondered whether they would like to hear stories written for very young children. Finally we decided to try a book that had content directly connected to their life – ‘Bhakar‘.

I kept the book in front of the children and started reading. It contained a description of how ‘bhakar’ (flatbread) is made. During our reading we came across a sentence  – Tai kneads flour into a ball of dough – big, round and soft. I asked the children, “What do we mean by soft?” Prompt came the answer, “Like clay!” I smiled.  Who else than the children on the brick kiln would relate to the softness of the clay? When I was young, we would bring clay to make Ganapati idols, and we were told to knead it soft – like ‘dough’. Ultimately everyone looks at the world through the lens of one’s own experience!

The book contained pictures of people and utensils from rural homes – much like the homes of these children. Sure enough, they started taking an interest in the book. On one of the pages, there was a reference of the bhakar breaking.

Will the Bhakar  break  ?

I asked, “Do you think the bhakar will break?”

Chandrika said, “It will break.”

Promptly, Radhi said, “Mine doesn’t break.”

“Can you make bhakar?” I asked curiously.

“I can,” Radhi replied as if that was normal for her age.

The conversation shifted to who can cook what food items. All of them decided to write about what dishes they can cook. Now this seems to be a great opportunity to enter into the world of food culture of these children. Kishor and I are looking forward to read what these children are going to bring to the next class!