निष्काम कर्मयोगाची मोफत शिकवणी


“बारीक होतास तहां नाय खेललास ?”

आज खर्चीचा ( आठवडी पगाराचा)  दिवस होता. त्यामुळे कामाला सुट्टी होती. मालकाकडून पैसे घेऊन बरेच पालक आज बाजारात जाणार होते.  मी आणि किशोर भट्टीवर पोहचलो तर सगळीकडे सामसूम होती. मुलेही कुठे दिसेनात. म्हणून शोधत शोधत दोघेही जरा भट्टीच्या मागच्या बाजूला गेलो तर तिथे उमेश गोट्या खेळताना दिसला. किशोर त्यांना म्हणाला, “चला.” 

तर सगळे म्हणाले “आज नय इयाचु आमी”

किशोर म्हणाला,” का रे ?”

” आज तं खर्ची ना ? ” सगळ्यानी उत्तर दिले.

किशोरने सगळ्यांना बोलावायचा बराच प्रयत्न केला. मी आणि तो मुद्दाम त्यांना शिकवायला इतक्या लांबून आलो आहे असे सांगितले. तर सगळे म्हणाले, “आज कशा आलास?”  किशोरच्या वाटाघाटींना काही यश येईना. सगळेजण आमच्याकडे साफ दुर्लक्ष करून खेळत बसले.

मुलांचे हे वागणे पाहून आम्हा दोघांनाही  राग आला आणि जरा वाईटही वाटले. सगळे काम धाम सोडून यांना शिकवायला म्हणून इथे यायचं आणि वरून ‘कशाला आलास’ हे ऐकून घ्यायचं? माझा इगो तर चांगलाच दुखावला होता. आम्ही काही न बोलता एकमेकांकडे पाहिले आणि आलेला राग मनातल्या मनात गिळला.

तसंही रागावून काय फायदा? मुलांनी थोडंच आम्हाला येऊन शिकवा असे म्हटले होते? हौस आमचीच! शिवाय उद्या खर्ची आहे, आमची सुट्टी असते, येऊ नका, असे सांगण्याची अपेक्षा मुलांकडून किंवा पालकांकडून करणे व्यर्थच होते. खरे तर आम्ही विचारले नाही, म्हणून त्यांनी सांगितले नाही! विचारले असते तर खेप वाचली असती कदाचित. असे म्हणून आम्ही दोघेही जमेल तितक्या शांतपणे मुलांचा खेळ पाहत उभे राहिलो.

उम्या भराभर गोट्या टिपत होता. त्याचा नेम पाहून मी चकित झालो. त्याच्याकडे चांगल्या अर्धा डबा भरून गोट्या होत्या. मी त्याला विचारले, “कुठून आणल्यास?” तर म्हणाला, ‘मीह्यान जिकल्या.’

“कशा जिकायच्या रे गोट्या ?” मी विचारले.

तशी सगळी फिदी फिदी हसू लागली. मला इतकी साधी गोष्ट माहीत नाही याचे त्यांना भारीच आश्चर्य वाटले.

” खेलता नाय ये तुला?” उम्याने विचारले.

चला. मगाशी आमच्याकडे पूर्ण दुर्लक्ष करून गोट्या खेळण्यात मग्न असलेल्या मुलांना मी काय बोलतोय यात रस वाटू लागला  याचे मला बरे वाटले.

” मला नाही रे येत. तुम्ही शिकवाल का मला?” मी विचारले

“बारीक होतास तहां नाय खेललास?” उमेशने विचारले.

मला एकदम माझे लहानपण आठवले. मी नुसते गोट्या खेळायचे नाव जरी काढले असते तरी चांगली धुलाई झाली असती. खरे तर गोट्या हा कसा ‘निम्न दर्जाचा’ खेळ आहे हे माझ्या आसपासच्या लोकांनी आपल्या बोलण्यावागण्यातून मनावर इतके ठसवले होते की मी कधी त्या वाट्यालाच गेलो नाही. आयुष्यात हा आनंद घ्यायचा राहूनच गेला.  मग मी उमेशकडे ‘गोट्या शिकव’ असा जरा हट्ट केला, तसा तो तयार झाला. मग सगळ्यांनाच भारी उत्साह आला. माझ्याकडे गोट्या नव्हत्या, त्यामुळे दोन गोट्या उसन्या घेऊन खेळायला सुरुवात केली. मी गोट्या जिंकल्या किंवा हरल्या तरी ज्याच्या त्यालाच परत द्यायच्या असे ठरले. मग मुलांनी मला ‘ढुशा’ नावाचा गोट्यांचा खेळ शिकवला. माझा अचाट नेम पाहून सगळे मनसोक्त हसले. थोडावेळ खेळून झाल्यावर मी त्यांना एक प्रश्न विचारला.

समजा माझ्याकडे १४ गोट्या आहेत आणि मला त्या मला अमित, उमेश, मंग्या आणि गुऱ्याला सारख्या वाटायच्या आहेत. तर प्रत्येकाला किती गोट्या मिळतील?

मुलांनी खेळ थांबवला ! गोट्यांचा डबा घेऊन त्यातून १४ गोट्या काढून वाटणी सुरू केली. एकूणच या नव्या खेळाची त्यांना बरीच मजा वाटत होती असे दिसले. मग एका मागोमाग एक गुणाकाराची आणि भागाकाराची तीन चार उदाहरणे मी गोट्यांचा आधार घेत पदरात पाडून घेतली. आजची खेप अगदीच वाया नाही गेली म्हणायची.

चौदा गोट्या चार मुलांना सारख्या वाटल्या तर प्रत्येकाला किती मिळतील ?


गोट्या खेळण्याच्या निमित्ताने पोरांकडून अभ्यास करून घेण्याच्या माझ्या चलाखीचे मलाच जरा कौतुक वाटले. पण  हा आनंद मुलांनी फार काळ टिकू दिला नाही. दुसऱ्या दिवशी भट्टीवर गेलो असता मुलांच्या खिशात बोरे होती. कालचा गोट्यांचा अनुभव लक्षात घेऊन मी आज बोरे वाटण्याची उदाहरणे मुलांना सांगू लागलो. पण कसचं काय? बोरे वाटून झाल्यावर, उत्तर काय आहे हे सांगायच्या आतच कोणाला तरी वाटलेल्या बोरातले बोर खायची इच्छा झाली. त्याने सरळ वाटलेल्या बोरांपैकी एक बोर तोंडात टाकले. ते पाहताच ज्याची बोरे होती त्याने खाणाऱ्याच्या पाठीत एक गुद्दा हाणला. त्यावरून मुलांची जी जुंपली ती सोडवता सोडवता माझ्या आणि किशोरच्या नाकी नऊ आले. प्रत्यक्ष बोरे वापरून शिकवण्याचा आमचा प्रयत्न फसल्याने काल मोठ्या चलाखीने कामी लावलेला दिवस आज सपशेल  वाया गेला.

मुलांची भांडणे सोडवून झाल्यावर माझ्या लक्षात आले की आज उमेश आलेला नाही. मी त्याच्याबद्दल मुलांकडे चौकशी केली तर कळले की त्याचे कुटुंब भट्टी सोडून निघून गेले. कारण काय, तर त्याच्या वडिलांचे शेटच्या सोबत भांडण झाले. कुठे गेले आहेत याची चौकशी केली तर काही पत्ता लागला नाही.

माझ्या मनात एकदम निराशा दाटली. इतक्या अस्थिर वातावरणात मी आणि किशोरने इथे येऊन शिकवण्याने काय साध्य होणार आहे? ज्या मुलांसाठी आम्ही हा खटाटोप मांडलाय त्यांना तरी याचा काय फायदा होणार आहे? आम्ही जे करतोय ते खरेच या मुलांच्या प्रश्नांचे उत्तर आहे का? असे अनेक प्रश्न मनात उभे राहिले.

भट्टीवरून परतताना मी किशोरला विचारले, ” आपल्या कामातून खरंच काही घडणार आहे का रे ?”

“माहिती नाही. पण करत राहू या. होईल काहीतरी.” अनाग्रही संस्कृतीत वाढलेल्या किशोरने सहज उत्तर दिले.

मग माझ्याही मनातली निराशा दूर झाली. डोक्यात विचार आला आमचे हे काम म्हणजे ‘निष्काम कर्मयोगाची मोफत शिकवणी’च नाहीय का? अशी संधी आयुष्यात परत परत येत नाही. मी हसलो आणि उद्या भट्टीवर काय करू या,  याबद्दल किशोरशी बोलू लागलो.

Paak Kutri !

Arranging the steps in a recipe

Today at the brick kiln, we were allowed to enter the world of the children’s food culture. Amit had written about how to make ‘kaakadi chi bhaji ’ (cucumber fritters). Radhi had written the recipe of ‘Tilgul ( a popular sweet for Sankranti festival in Maharasthra.) “I made tilgul for sankranti,” she told us proudly. Pooja wrote about how to cook rice in a couple of broken sentences , while Chandrika wrote the recipe of ‘matar chi bhaji’. Actually, Pooja wanted to write about ‘jawalyachi bhaji’. (Jawala = dried shrimp). Vaishali wanted to write about how to make bhaaji using soya chunks. They told Kishor, “We can’t write, so you please write it for us.” Kishore sat down with them and started writing.

The girls wanted to convey many things – after all, it was a subject close to their hearts! So they even shared many unrelated things. They were not stating the recipe in any particular order. “Jawala is properly cooked when the water boils 3 times,” came first, and then, almost as an afterthought – “You need to chop onions for jawalyachi bhaji”! Kishore allowed them to talk at random for a while, and then asked pertinent questions about the order of the process. Finally, he edited out all the irrelevant bits and showed them the proper recipe in writing.

Amit, Radhi, Chandrika, Pooja and Rahul had written quite well. When we checked what they had written, Kishor and I decided to introduce ‘recipe’ (paak kruti) as a genre to write. I sat with them, and said, “Today, you have written how to prepare some food items. Even adults write such things and publish a book.”

‘What for?” the children were surprised.

“So that those who don’t know how to cook a certain item can read about it and prepare it.” I explained. The children nodded. I carried on, “When you write the process of cooking an item, it is called a recipe, paak kruti (पाककृती) . Radhi has written the paak kruti of tilgul.”

The children started giggling . I couldn’t figure out why they were laughing.

“What’s so funny?” I raised my voice a little. But the laughter didn’t stop. I decided to ignore it and asked Amit, “What paak kruti  (पाककृती) have you written?”

Paak kutri (पाक कुत्री) ?” asked Amit. The moment they heard him say it, they started laughing out loud. The word Kutri (कुत्री) sounds quite close to Kruti (कृती) in Marathi, but means a bitch.

“Oh, is that why you were laughing all this time?” Kishor and I joined in the laughter. We realized that the children were playing with words and sounds. They were laughing at the contradictions created when similar sounds were interchanged. They continued saying ‘paak kutri’ instead of ‘paak kruti’ and kept laughing. This is actually an important aspect of language education. Unfortunately, the ability to create such ‘puns’ is kept outside the purview of formal education.

After the laughter receded a little, we told them that people write books of recipes, and other people read the recipes from the books and prepare food accordingly. The children didn’t appear convinced. We decided to show them a recipe book. For the next class, we carried a recipe book as decided. We read out the recipe of ‘kandyachi bhaji’ (onion pakodas) from that book. We tried to bring to their attention what kind of language was used to write recipes. But our effort was not very successful. The children got busy in discussing ‘bhajiyas’ more than the ‘Language of the recipe’. They started comparing the recipe in the book with how bhajiyas were made in their homes.

Alongwith the recipe book, Kishor had brought the recipe of ‘mulyachi bhaaji’ – he wrote it down step by step, and cut the paper into neat strips. At the brick kiln, he spread the strips of paper on a mat in a random way and asked the children to put them in the correct order. Then we told them to write the second draft of their recipes for the next class. 

Radhi’s recipe of Tilgul

From the second draft of the recipes it is evident that children have presented the steps in a correct order. The idea of asking them to order the paper strips had worked. Radhi wrote the recipe in a narrative form. She just added the ingredients list to her earlier writing which included Tilgul,  the name of the dish itself. But somehow she realized that what she had written does not match with the genre in the book we had read aloud to them. Hence she wrote a message to me an Kishor  ” Kishor Sir & Nilesh Sir please let me know if I have done some mistakes.” I replied that she has made a good attempt and asked her to think about if she can include the name of the food item to be prepared into the ingredient list.

Amit’s recipe of Kakadi chi umbar bhaji

Amit has given steps in the recipe in proper order and has used quite formal language. Considering our failure to draw their attention to the language used for recipe yesterday, I would say, this progress was not bad at all. Another striking point was that the children were engrossed in decorating their writing using the sketch-pens. They spent almost equal time in writing and decorating. Looking at their enthusiasm of decoration I experienced absolutely  mixed feeling . Should I feel happy because they sat diligently for so long which is very rare or should feel sorry for a thing as simple as  using colourful pens was also a luxury for them. I was not able to decide.  

Procedural writing is an important milestone in the journey of children’s writing. During  this process children have to organize and plan their writing and chose appropriate words. We have decided to take this genre ahead. We will now give them topics like how to make bricks, how to play marbles or how to make a toy car using old foot ware. What we realized through this experience was that the children who were reluctant to write in the classroom made  impressive progress if the topics chosen are close to their lives.       

पाककुत्री !

पाककृतीचा क्रम लावताना

आज भट्टीवर गेल्या गेल्या मुलांच्या खाद्यसंस्कृतीचे दालन आम्हाला खुले झाले. अमितने काकडीची भजी कशी करायची ते लिहिले होते तर राधीने तिळगुळाची पाककृती लिहिली होती. “सक्रातीला मीनी तिलगूल केला होता.” असे तिने ठसक्यात सांगितले. पूजाने भात कसा शिजवायचा हे लिहिले होते आणि चंद्रिकाने मटाराची भाजी कशी करायची हे लिहून आणले होते. पूजाला जवल्याच्या भाजी बद्दल लिहायचे होते तर वैशालीला सोया वड्याच्या भाजी बद्दल. पण त्यांनी किशोरला सांगितले, आम्हाला लिहिता येत नाही तर तूच लिहून दे. मग किशोर त्यांच्यासोबत लिहायला बसला.

मुलींच्या जिव्हाळ्याचा विषय असल्याने त्यांना खूप काही सांगायचे होते. त्या भाजी करताना इकडचे तिकडचे बरेच काही सांगायच्या. भाजी करताना आधी काय केले, मग काय केले, शेवटी काय केले असा काही क्रम त्यांच्या सांगण्यात येत नव्हता. ‘तीन उकल्या आल्यावर जवला शिजतो’ हे आधी सांगतील तर ‘जवल्यात घालायला कांदे कापावे लागतात’ हे नंतर! त्यांना थोडावेळ बोलू दिल्यावर तुम्ही भाजीला सुरुवात कशी करता, मग काय करता, शेवटी भाजी कशी तयार होते, असे प्रश्न विचारून त्याच्या सांगण्यातला फापटपसारा कमी करून किशोरने दोघींनाही त्यांच्या त्यांच्या भाज्या कशा करतात हे लिहून दाखवले.

अमित, राधी, चंद्रिका, पूजा, राहुल यांनी बऱ्यापैकी लिखाण केले होते. त्यांचे लिखाण पाहता त्यांना पाककृती हा लेखन प्रकार कसा असतो हे सांगावे असा निर्णय आम्ही घेतला. मी सगळ्यांना समोर घेऊन बसलो आणि म्हणालो,

“तुम्ही आज पदार्थ कसा बनवायचा हे लिहिलेत ना? तशीच मोठी माणसंपण लिहितात.”

“कशाला?”  मुलांच्या चेहऱ्यावर आश्चर्य दिसले.

“कारण, ज्यांना तो पदार्थ बनवता येत नाही ते वाचतात आणि तो पदार्थ बनवतात” मी सांगितले. मुलांनी मान डोलावली. विषय पुढे नेण्यासाठी मी म्हणालो,“ एखादा पदार्थ कसा बनवायचा हे लिहून ठेवले तर त्याला त्या पदार्थाची पाककृती म्हणतात. राधीने तिळगूळाची पाककृती लिहिली आहे.”

मी हे सांगताच सगळी फिदी फिदी हसू लागली. मला काही कळेना ती का हसतायत ते.

“ आता यात हसण्यासारखे काय आहे?”  मी दटावले. तरी यांचे हसणे काही थांबेना. मग त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करून मी अमितला विचारले, “ तू कशाची पाककृती लिहिली आहेस सांग बरं.”

“पाककुत्री?” अमितने विचारले. त्याने पाककुत्री म्हणताच सगळी खदाखदा हसत सुटली.

“अच्छा, म्हणून मघापासून खसखस पिकली होती होय?” मग मी आणि किशोर ही त्यांच्या हसण्यात सामील झालो. आमच्या एक गोष्ट लक्षात आली की मुले शब्दांतील आवाजांशी खेळतायत, त्यातून होणाऱ्या विसंगतीवर हसतायत. पाककृती ऐवजी ते पाककुत्री असे परत परत म्हणून हसत होते. खरेतर भाषाशिक्षणाच्या दृष्टीने ही बाब फार महत्त्वाची आहे. पण दुर्दैवाने असा भाषिक विनोद करता येणे ही क्षमता आपण शिक्षणव्यवहाराच्या परिघाबाहेरच ठेवली आहे.

हसण्याचा भर जरा ओसरल्यावर आम्ही त्यांना सांगितले की काही माणसे पदार्थ कसे बनवतात याची पुस्तके लिहितात. इतर माणसे त्यांची पुस्तके वाचून पदार्थ बनवू शकतात. पण त्यांना ते फारसे पटल्यासारखे दिसले नाही. म्हणून पाककृतीचे एखादे पुस्तक नेऊन त्यांना दाखवायचे असे आम्ही ठरवले. दुसऱ्या दिवशी पाककृतीचे एक पुस्तक घेऊन आम्ही भट्टीवर गेलो. त्या पुस्तकातील कांद्याच्या भज्यांची पाककृती वाचून दाखवली. पाककृतीची भाषा कशी असते हे मुलांना लक्षात आणून द्यायचा प्रयत्न केला. पण तो काही फारसा यशस्वी झाला नाही. भाषेपेक्षा ‘भज्यां’भोवतीच चर्चा जास्त घुटमळली. पुस्तकात भजी करण्याची दिलेली पाककृती आणि त्यांच्या घरची भजी बनवण्याची रीत यांची तुलना मुले करू लागली.

पाककृतीच्या पुस्तकासोबत आज भट्टीवर येताना किशोरने मुळ्याच्या भाजीची पाककृती लिहून तिच्या पट्ट्या कापून आणल्या होत्या. त्या पट्ट्या चटईवर पसरून त्यांचा क्रम लावण्याचे काम झाले. आणि मग उद्या येताना तुम्ही तुमच्या पाककृतीचा दुसरा खर्डा लिहून आणा असे सांगितले.

राधीची पाककृती

मुलांच्या लिखाणाचा दुसरा खर्डा पाहिल्यावर एक बाब लगेचच लक्षात आली. त्यांनी पदार्थ बनवण्याच्या पायऱ्या अगदी अचूक क्रमाने लिहिल्या होत्या. आमची पट्ट्यांचा क्रम लावण्याची शक्कल बऱ्यापैकी कामी आली. राधीने लिहिलेली पाककृती अजून ही अनुभवाच्या स्वरूपातच आहे. फक्त आधी साहित्य लिहणे तिने पुस्तकातल्या सारखे केले आहे. आणि त्यातही तिळगूळ हे साहित्य म्हणून लिहिले आहे.

अमितने क्रमाने पायऱ्या लिहिल्या आहेत आणि भाषा ही स्वकेंद्री नसून बरीचशी औपचारिक भाषेसारखी आहे. काल पुस्तकातील पाकृती वाचून दाखवल्यावर त्यातील भाषा लक्षात आणून देताना मुलांनी ज्या प्रकारचा उदासीन प्रतिसाद दिला होता तो पाहता आजच्या दुसऱ्या खर्ड्यात ती इतकी प्रगती करतील असे वाटले नव्हते. अजून एक बाब म्हणजे आपले लेखन स्केचपेन वापरून सजवण्याची सगळ्यांना भारी हौस वाटते आहे. लिखाणाइतकाच वेळ त्यांनी या सजावटीत घालवला. ‘स्केचपेन सारखे साधन मुबलकपणे वापरायला मिळणे’ इतक्या क्षुल्लक वाटणाऱ्या गोष्टीचे मुलांना वाटणारे अप्रूप पाहून माझ्या मनात संमिश्र भावनांचा कल्लोळ सुरू झाला. सजावटीच्या निमित्ताने सगळे इतका वेळ एका जागी बसले याचा आनंद मानावा, की असले बारीक सारीक आनंदही आजवर त्यांच्यापर्यंत पोहचले नाहीत याचे वाईट वाटून घ्यावे ? काही कळत नाहीये.

कोणत्याही प्रक्रियेचे लेखन करणे हा मुलाच्या लेखन प्रवासातील महत्त्वाचा टप्पा असतो. आपण जे लिहितो आहोत ते वाचकाला नीट समजायला हवे हे उद्दिष्ट अशावेळी मुलांच्या समोर अगदी स्पष्ट असते. आता मुलांना विटा कशा बनवायच्या, गोट्या कशा खेळायच्या, चपला कापून त्याची गाडी कशी बनवायची असे छोटे छोटे विषय देऊन ‘प्रक्रिया लेखन’ करायला सांगायचे असे आम्ही ठरवले आहे. यातून लेखन विषयाचे नियोजन करणे, क्रम ठरवणे, अचूक शब्द निवडणे अशा काही बाबी साध्य होतील असे वाटते आहे.

एरवी लिहायला अळम् टळम् करणाऱ्या मुलांनी अगदी नेटाने पाकृतीचा दुसरा खर्डा बनवला आहे. लिखाणाचा आशय जर मुलांच्या आयुष्याशी जोडलेला असेल तर त्यांचा उत्साह टिकून राहतो, हे आम्हाला सैद्धांतिक पातळीवर माहिती होते. पण प्रत्यक्षात काम करताना येणारी त्या सिद्धांताची अनुभूती ही काही वेगळाच आनंद देऊन गेली हे नक्की !

Bhakar (Flatbread)

Reading aloud to children is an extremely important experience in their journey towards literacy. Those who are read books aloud by adults around them, become literate quite quickly – because they have seen live models of reading process. Such children are somewhat familiar with how script works, and they have an idea of what could be achieved through reading. Hence, children who know the use of print learn reading sooner and more easily than others.

Parents of the children, we are working with on the brick kiln, are not literate themselves. Even if some of them know how to read to an extent, they cannot afford to spend time reading aloud to their children. The only print visible in the surroundings is letters like ‘KBK’ or some such meaningless logo engraved on the bricks. It is therefore not surprising that children from this background face many difficulties in reading and writing.

Kishor wanted to add some print to this otherwise print deficit environment.  He decided to write the names of all the family members and display the lists on the walls of their Bhongas. Kishor is a resourceful person. He had saved the transparent plastic covers of his students’ school uniforms. We had already made a list of the names of all family members during our initial survey. He printed out the lists, put them in plastic covers and stuck them on the walls to make each bhonga  ‘literate’!!

Umesh’s literate Bhonga

Kishor and I were aware that these children would not pick up reading unless we read a lot of books to them. But we faced the challenge of selecting the right book – these children are of varying age groups, studying in grades 2 to 6. We needed to select a book that would interest all. The older children are not yet literate as per their grade level, but we wondered whether they would like to hear stories written for very young children. Finally we decided to try a book that had content directly connected to their life – ‘Bhakar‘.

I kept the book in front of the children and started reading. It contained a description of how ‘bhakar’ (flatbread) is made. During our reading we came across a sentence  – Tai kneads flour into a ball of dough – big, round and soft. I asked the children, “What do we mean by soft?” Prompt came the answer, “Like clay!” I smiled.  Who else than the children on the brick kiln would relate to the softness of the clay? When I was young, we would bring clay to make Ganapati idols, and we were told to knead it soft – like ‘dough’. Ultimately everyone looks at the world through the lens of one’s own experience!

The book contained pictures of people and utensils from rural homes – much like the homes of these children. Sure enough, they started taking an interest in the book. On one of the pages, there was a reference of the bhakar breaking.

Will the Bhakar  break  ?

I asked, “Do you think the bhakar will break?”

Chandrika said, “It will break.”

Promptly, Radhi said, “Mine doesn’t break.”

“Can you make bhakar?” I asked curiously.

“I can,” Radhi replied as if that was normal for her age.

The conversation shifted to who can cook what food items. All of them decided to write about what dishes they can cook. Now this seems to be a great opportunity to enter into the world of food culture of these children. Kishor and I are looking forward to read what these children are going to bring to the next class!

भाकर

मुलांच्या साक्षर होण्यात त्यांना वाचून दाखवण्याचे अपार महत्त्व असते. ज्या मुलांना लहानपणापासून वाचून दाखवले जाते अशी मुले चटकन साक्षर होतात. कारण चांगले वाचायचे कसे याचा नमुना सतत त्यांच्या समोर असतो. लिपीचे स्वरूप कसे असते, वाचून काय साध्य करता येते हे अशा मुलांना नेमके ठाऊक झालेले असते. म्हणूनच वाचनाचा उपयोग काय असतो हे माहिती असणारी मुले तुलनेने लवकर व कमी श्रमात वाचायला लागतात. 

भट्टीवर राहणाऱ्या या मुलांपैकी कोणाचेच पालक फारसे शिकलेले नाहीत. आणि जरी कोणाला थोडेफार वाचता येत असले तरी मुलांना वाचून दाखवत बसण्याची चैन त्यांना परवडणारी नाही. भट्टीतल्या विटेवर कोरलेली KBK किंवा तत्सम निरर्थक अक्षरे सोडली तर लिपीचे कोणतेही अस्त्तित्त्व परिसरात नाही. अशा वातावरणात वाढणाऱ्या मुलांना वाचायला लिहायला शिकण्यात अडचणी आल्या तर त्यात नवल वाटायला नको.

मुलांना परिसरात काहीतरी अर्थपूर्ण वाचायला मिळावे म्हणून किशोरने प्रत्येकाच्या कुटुंबातील सदस्यांची नावे त्यांच्या भोंग्यावर लिहून लावायचे ठरवले. किशोर कल्पकतेने संसाधने वापरत असतो. त्याच्या शाळेत येणाऱ्या गणवेशांच्या प्लास्टिकच्या पिशव्या त्याने सांभाळून ठेवल्या होत्या. भट्टीवर काम करायचे ठरवल्यावर केलेल्या सर्वेक्षणांत सर्वांची नावे आलीच होती.  मग   कुटुंबातील माणसांची नावे लेऊन प्रत्येकाचा भोंगा साक्षर झाला.

उमेशचा साक्षर भोंगा

या मुलांना भरपूर वाचून दाखवल्याशिवाय त्यांचे वाचनावर प्रभुत्त्व येणार नाही हे मला आणि किशोरला लगेचच उमगले होते. पण  या मुलांना वाचून दाखवायला नेमके काय न्यावे हा मोठाच प्रश्न होता. एक तर भट्टीवर आमच्या वर्गात येणारी मुले दुसरी ते सहावीपर्यंतची आहेत. त्यामुळे सगळ्यांना रस वाटेल असे काहीतरी वाचायला हवे. मोठ्या मुलांचा वाचनाचा स्तर जरी त्यांच्या वर्गाला अनुरूप नसला तरी अगदी लहान मुलांच्या गोष्टी त्यांना आवडतील का असाही एक प्रश्न समोर होताच. शेवटी त्यांच्या परिचयातील आशय असणारे काहीतरी वाचून दाखवावे म्हणून ‘भाकर’ नावाचे एक पुस्तक आम्ही वाचून दाखवायला न्यायचे ठरवले.

‘भाकर’ पुस्तक

मी पुस्तक उघडून मुलांसमोर ठेवले आणि वाचायला सुरुवात केली. पुस्तकात वाक्य आले ‘मग ताई पिठाचा गोळा बनवते. भला मोठा आणि मऊ मऊ.’ मी मुलांना विचारले, “मऊ मऊ म्हणजे कसा?” तर मुलं म्हणाली, “मातीसारखा.” मला चटकन हसू आले. मातीचा मऊपणा  विटभट्टीवर काम करणाऱ्या मुलांइतका दुसऱ्या कोणाला कळेल? माझ्या लहानपणी गणपती बनवायला माती आणत ती ‘पिठासारखी’ मऊ मळ म्हणून आम्हाला सांगितले जायचे! शेवटी जो तो आपल्या अनुभवांचा चष्मा लावूनच जगाकडे पाहणार ना!

मुलांना त्यांच्या घरातल्यासारखी माणसे, भांडी पुस्तकात दिसल्यावर त्यांचा पुस्तकातला रस वाढला. वाचता वाचता पुस्तकात एके जागी भाकर मोडल्याचा उल्लेख आला.

मी मुलांना विचारले, “आता भाकर मोडेल का रे?”

“मोडंल.” चंद्रिका म्हणाली.

त्यावर  राधी फटकन म्हाणाली, “माझीतं नाय हव मोडं.”

“तुला भाकर येते?”,  मी कुतूहलाने विचारले.  

“येते” राधीने सहज उत्तर दिले.

यावरून मग कोणाकोणाला काय काय बनवता येते यावर चर्चा झाली आणि मग प्रत्येकाने आपल्याला कोणता पदार्थ रांधता येतो हे लिहून काढायचे ठरले. मुलांच्या खाद्यसंस्कृतीत शिरायची आयतीच संधी समोर आली. आता उद्या येताना मुले काय लिहून आणतायत याची उत्सुकता मला आणि किशोरला लागून राहिली आहे.

राधी

राधी : एकाग्रतेने आकडेमोड करताना

गेले काही दिवस राहुल आणि अमितसोबत आम्ही काम करत असताना राहुलची बहीण राधी तिच्या भोंग्यात काहीतरी काम करत बसायची. मी राहुलाला प्रश्न विचारला की ती आतून ती उत्तर देई. पण ती समोर येऊन आमच्यासोबत बसायला काही तयार नव्हती.  दोन दिवसांपूर्वी किशोरने तिला बोलवल्यावर ती आली आणि आमच्यात सामील झाली. किती खड्ड्यांना किती राख किंवा राबिट लागेल याचा हिशेब करू लागली. हाताची बोटे मोजत राधी हिशेब करते. त्यावेळी तिची एकाग्रता बघण्यासारखी असते. आसपास काय चालले आहे याने तिला काही फरक पडत नाही. गेल्या वर्षी राधी किशोरच्या वर्गात आली तेव्हा अक्षरओळखीपासून तिने शिकायला सुरुवात केली होती. वर्षभराच्या काळात तिने बरीच प्रगती केल्याचे किशोरने मला सांगितले.  

जबाबदार राधी

आज आम्ही भट्टीवर गेलो तर राधीच्या भोंग्यासमोरची जमीन तिने सारवून ठेवली होती. आम्ही आलेले पाहून ती पळत पळत भोंग्यात गेली आणि तिच्याकडच्या दोन चटया घेऊन आली.  काल मुलांसोबत काम करताना आपल्याला वाचायला बसायला जागा नाही याबाबत बोलणे झाले होते. दहा-अकरा वर्षांच्या जबाबदार राधीने कोणी ही न सांगता आमची ही समस्या आज सोडवून ठेवली होती. भट्टीवरच्या खडतर आयुष्यात मुलांना स्वतःचे प्रश्न स्वतःच सोडवावे लागतात. वयाच्या मानाने पेलावी लागणारी जबाबदारी फारच मोठी असते. त्यामुळे त्यांच्यात एकप्रकारचा समजूतदारपणा येतो. आता या लहान मुलांनी असे मोठ्यांसारखे वागणे चांगले म्हणायचे की वाईट हे मला अजून ठरवता आलेले नाही.

सगळेजण राधीच्या भोंग्यासमोर जमले आणि आम्ही खड्ड्यांतले राबिट मोजायची उदाहरणे सुरू केली. ‘एका खड्ड्यांत १५ घमेली राबिट टाकायचे तर अशा सहा खड्ड्यांत किती घमेली राबिट टाकावे लागेल’ या प्रश्नाचे उत्तर राधीने नीट विचारपूर्वक दिले. त्याचा किशोरने केलेला व्हिडिओ पुढे दिला आहे.

राधी १५ च्या पटीत मोजत जेव्हा सत्तरावर आली तेव्हा मला वाटले आता ही चुकणार. पण ती चुकली नाही. पाच घमेली राबिट बाजूला ठेवून तिने आपला प्रश्न सोडवला. पण तिचे हे कौशल्य शाळेच्या परीक्षेला मोजता येत नाही, इथेच खरी मेख आहे. तू हे उत्तर कसे काढलेस असे विचारल्यावर तिने ते व्यवस्थित समजावून सांगितले. अशा प्रकारे सांगता येणे हे मुलांसाठी बऱ्यापैकी अवघड काम असते. कारण यात स्वतःच्या विचारांवर विचार करावा लागतो, आणि आपण काय विचार केला हे  भाषेच्या माध्यमातून मांडावे लागते. अगदी सुस्थितीत वाढणाऱ्या मुलांपैकी बऱ्याच जणांनाही हे जमत नाही. राधी हे काम अगदी उत्तम करू शकते आहे.   

एकदा मी असाच मुलांसोबत गप्पा मारत बसलेलो असताना राधी आणि माझ्यात झालेला संवाद मोठा मनोरंजक होता.

“तुमचे आई बाबा वीटभट्टीवर काम करतात. किशोर गुरुजी शाळेत शिकवण्याचे काम करततात. तसं मी कोणतं काम करत असेन?” मी सहजच मुलांना विचारले.

राधी म्हणाली, “तू कॅम्पुटर मधे लिवत असशील.”

“ पण लिहायचं कशासाठी?” मी कुतूहलाने विचारले.

“ तुला हौस वाटं तय.” राधीच्या उत्तराने मला हसू लोटले.

“अस्सं ! पण काय लिहित असेन गं मी?” मी विचारले.

“ सांगू,  तू आम्हाला काय शिकवंस त्यां” राधी उत्तरली.

“ ते कशाला लिहायचं ?” मी तिला कोड्यात टाकण्यासाठी विचारले.

“ मग बीजीकडची पन पोरां असतील ना ? तेंचे सर वाचतील. ना मंग ते पन शिकवतील ते पोरांना. तू तं किशोरसरांचा पन सर हायेस ना?”  राधीने मला थक्क केले.

माझी ओळख करून देताना ‘मी जसे तुम्हाला शिकवतो तसे हे सर आम्हाला शिकवतात’ असे किशोरने सांगितले होते. राधीने त्याचाच आधार घेऊन मी काय काम करत असेन याची कल्पना केली होती! राधी केवळ चुणचुणीतच नाही तर म्होरकी सुद्धा आहे. जबाबदारी घेणे तिला आवडते. काल उमेश नी देवारामची मारामारी झाली तर हिने मध्ये पडून ती सोडवली. किशोरच्या वर्गात बसलेली असताना बाकीच्या मुलांची वकिली करण्यातही ती पुढे असते. पण भट्टीवरचे अस्थिर आयुष्य तिच्यातल्या या अंगभूत गुणांना फुलवू शकेल?

Radhi

Engrossed in calculations

For the last few days, when we were working with Rahul and Amit, Rahul’s sister Radhi would sit inside the bhonga (shelter) doing some sundry work. If I asked Rahul a question, she would respond from inside the bhonga. But she was not ready to join us. Two days ago, Kishor invited her, and she joined us. She started calculating how much ash was required for how many pits. When Radhi calculates using her fingers, her concentration is worth watching! She is not fazed by anything going on around her. Radhi began learning the alphabet last year, when she started attending Kishor’s school. Kishor informed me that she has made considerable progress over the last year.

When we reached the brick kiln today, we saw that Radhi had cleaned up the floor outside her bhonga. When she saw us, she ran into the bhonga and emerged with two mats. Yesterday, we were discussing that the children did not have a proper place to sit and read. Radhi, the responsible 12-year-old, had solved our problem without anyone asking her to do so. The hardships of life on the brick kiln teach these children to solve their problems on their own. They have to shoulder a lot more responsibility than what is normally expected at their age. They develop a sense of maturity quite early in life. I am still undecided whether it is good or bad that these young children behave like responsible adults.

All of us gathered outside Radhi’s bhonga and started working on our regular math problems – if you have to put 15 ghamelas (small metal tubs) of raabit (powder of unused bricks) in one pit, how much raabit would be required for 6 pits? Radhi answered the question after much careful thought. Here is a video clip captured by Kishor:

Radhi was calculating in multiples of 15. When she reached 70, I thought she would go wrong in further calculation. But she did not. She solved the problem by ‘keeping aside’ 5 ghamelas. Unfortunately, the school exams do not assess this type of problem solving strategies, and that’s where the problem lies. When I asked her how she had calculated the answer, she explained it systematically. It is usually difficult for children to explain the steps they use for calculation. Because they have to think about their own thought process, and verbalize it while explaining. Many children coming from literate homes would also find this considerably challenging. Radhi is able to do this quite well.

One day, when I was chatting with the children, Radhi and I had this amusing conversation:

“Your parents work on the brick kiln. Kishor guruji teaches in the school. Do you know what work I do?” I asked them casually.

Radhi said, “You must be writing in the computer.”

“What for ?” I asked curiously.

“Because you love it!”I smiled at Radhi appreciating her reply.

“Is that so? But what must I be writing?” I persisted.

“What you teach us.” Radhi said.

“ Why should I write that?” I asked purposely, to probe further.

“There must be so many kids in other places … their teachers will read it… and they will teach those kids. You are Kishor guruji’s teacher, aren’t you?” Radhi’s reply left me speechless.

When Kishor had introduced me to these children, he had said, “I am your teacher, and he is my teacher.” Combining this information with her experience  Radhi had imagined my  profession quite accurately ! Radhi is not only smart, she is also a born leader. She likes to assume responsibility. One day when Umesh and Devram were fighting, she intervened and made them stop. When she is in Kishor’s school, she is always doing advocacy on behalf of her classmates. Will the unstable life on the brick kiln nurture  her inherent qualities?