Are the schools ready?

Today at the brick kiln, Kishor heard some shouting and moaning from Mati’s bhonga (shelter). When he went there, he saw that Mati’s husband was beating her up. The husband stopped when he saw Kishor. What was the reason for this beating? We were told that the kiln owner’s wife had called Mati to work at her house, and her husband did not want her to go. Two years ago, Mati used to study at Kishor’s school. Kishor tried very hard to help her read and write. But Mati was simply not interested.

Mati is a stubborn girl. It is difficult to convince her to do something against her wish. Eventually, she stopped coming to school. Kishor would go to the brick kiln to bring her to school, but she wouldn’t listen. Probably, she had realized that she was lagging behind in studies compared to her classmates. She found it more fruitful to work on the brick kiln and earn some money. Last year, she got married. School-going Mati became ‘Mati vahini’. The chords of her earlier life were cut off. She has no other option but to continue the hard life at the brick kiln.

Mati’s story could be the story of any of the girl children on the brick kiln. If girls like Mati are not able to continue their school education, the reason definitely lies in the socio-economic conditions of their families. But part of the reason is also to be found in the school system itself. After the introduction of the Right to Education Act, the non-formal education set-ups such as bhonga shala have been closed down. This is actually the right step, because non-formal education imparted by poorly trained teachers in unstable situations like brick kilns can have severe limitations. Also, once we have accepted education as a fundamental right of the child, it is mandatory that every child must attend school. But are our schools ready to accept each and every child?  

When the child realizes that she cannot cope with what is going on in the school, a deep inferiority complex develops in her mind. In such a case, why would she like the school? Our school system is designed in a way that children like Mati have no option but to fail. The language used in the school, the text books – their content and pictures, the school environment, the assessment system – everything works against them. Children continuously get a feeling that ‘we are not going to get there’, and then they start lagging behind in studies.

According to Kishor, children like Mati need a longer time to become habituated to the routine of the school. If the schools give a sense of failure to them all the time, their chances of dropping out increase. Failure in the examination becomes a big push factor in their case. Even after being in the school, a child like Mati may make less progress as compared to other children. But still, it is important that she continues in the system as dropping out means getting married and pregnant at a very young age.

If we want these children to be successful, we will have to make the system much more flexible to suit to their needs. At times, we would need to keep away the text books and bring these children’s world into the classroom. Even the assessment tools need to be developed locally. And the most important of all – we would have to empower and trust the teacher to make this happen in the classroom. Unless we keep away the idea of failing children through exams, unless we give up our fascination for the standardized tests as the only yardstick for success, how will the schools be ready for students like Mati?

शाळा तयार आहेत ?

आज भट्टीवर गेले असताना किशोरला मतीच्या भोंग्यातून विव्हळण्याचा आवाज आला. त्याने जाऊन पाहिले तर मतीचा नवरा तिला बदडत होता. किशोर आलेला पाहून तो थांबला. भांडणाचे कारण काय याची विचारपूस केली तर पाटलीण बाईने मतीला घरी कामाला बोलावले होते आणि नवऱ्याचे म्हणणे होते तू जाऊ नकोस. मती दोन वर्षांपूर्वी किशोरच्या शाळेत यायची. किशोरने तिला वाचते लिहिते करायचे खूप प्रयत्न केले. पण मतीला काही त्यात गोडी वाटे ना.

तशी मती फटकळ. तिला काही समजावून सांगायचे म्हणजे कठीण. तिच्या मनाविरुद्ध काही झाले तर लगेच रुसून बसणार आणि पुढचे काही दिवस शाळेचे तोंड बघणार नाही. काही काळाने तिने हळू हळू शाळेत येणे थांबवले. किशोर तिला शाळेत आणायला भट्टीवर जायचा पण ती ऐकायची नाही. आपण शाळेत इतर मुलांच्या तुलनेत फारच मागे पडलोय हे मतीला उमगले होते. त्या मुळे भट्टीवरचे बारीसारीक काम करून चार पैसे मिळवण्यात तिला जास्त रस वाटे. गेल्या साली तिचे लग्न झाले. शाळकरी मतीची मतीवहिनी झाली. मागचे दोर कापले गेले. आता याच वाटेवर पुढे जाण्यावाचून गत्यंतर नाही.

मतीची ही कहाणी भट्टीवरल्या इतर कोणत्याही मुलीची कहाणी होऊ शकते. शाळांत येऊनही न टिकणे याला मतीसारख्या मुलींच्या घरची परिस्थिती जवाबदार आहेच पण याचे दुसरे एक कारण शाळेतही आहे. शिक्षण हक्क कायद्यानंतर वीटभट्ट्यांवर चालवल्या जाणाऱ्या भोंगाशाळांसारख्या अनौपचारिक शिक्षणाच्या व्यवस्था बंद झाल्या आहेत. ते एक प्रकारे योग्यच आहे. कारण भट्टीसारख्या अत्यंत अस्थिर वातावरणात, अल्पशिक्षित, अप्रशिक्षित शिक्षकाकडून शिकण्याला प्रचंड मर्यादा येतात. तसेच एकदा शिक्षण हा मूलभूत हक्क म्हणून मान्य केल्यावर प्रत्येक मूल शाळेत असणे हे अनिवार्य आहे. पण प्रश्न असा आहे की आपल्या शाळा प्रत्येक मुलाला सामावून घ्यायला तयार आहेत का?

शाळेत आल्यावर आपल्याला काही येत नाही, काही समजत नाही हीच भावना निर्माण होणार असेल तर मुलांना शाळेबद्दल गोडी का वाटावी? मतीसारख्या मुलांना अपयशच येईल अशी शाळेची रचना आपण करून ठेवली आहे. शाळेची भाषा, तिथल्या पुस्तकांचा आशय, त्यातली चित्रे,  तिथले वातावरण, तिथले प्रगती मापण्याचे निकष, सारे काही मतीसारख्या मुलींना परके वाटते. प्रयत्न करूनही आपल्याला यातले काही जमत नाही ही भावना मनात घट्ट रुजते आणि मग या मुलांचे मागे पडणे सुरू होते.

या मुलांच्या गरजा लक्षात घेऊन शिक्षणाचे नियोजन करायचे म्हटले तर शाळेतला सारा शिक्षणव्यवहार लवचिक करायला लागणार. प्रसंगी शाळेची क्रमिक पुस्तके बाजूला टाकून मुलांचे जगणे थेट शाळेत आणावे लागणार, त्यांची प्रगती मापण्याचे निकषही डोळसपणे आणि स्थानिक पातळीवर ठरवावे लागणार. आणि महत्त्वाचे म्हणजे हे सारे ज्याने घडवायचे त्या शिक्षकाला सबल करावे लागणार. त्याच्यावर विश्वास ठेवायला लागणार.

किशोरसारख्या शिक्षकांच्या मते ही मुले शाळेत आल्यावर रुळायला जवळ जवळ वर्ष जाते. त्यांना व्यवस्थेत रुळायला वेळ लागतो. तो न देता आपण घाईघाईने त्यांच्या कपाळावर ‘यांना काही जमत नाही’ असा शिक्का मारला, तर त्यांनी शाळेत का टिकावे? असा शिक्का मारण्याचे मोठेच काम परीक्षा करतात. परीक्षेत नापास होणे हे एकप्रकारे या मुलांना शिक्षण व्यवस्थेच्या बाहेर ढकलण्याचे साधन बनते. आणि शाळेतून बाहेर पडल्यावर मजुरी, लग्न आणि लहान वयात मुले होणे या चक्रात अडकण्याशिवाय पर्याय नसतो. शाळेमध्ये राहून मतीसारखी मुलगी कदाचित इतर मुलांपेक्षा थोडी कमी प्रगती करेल, पण शाळेमुळे पुढच्या दुष्टचक्रातून तिची सुटका होण्याची संभावना वाढते, हे काही कमी महत्त्वाचे नाही. नापास करू पाहणाऱ्या परीक्षा टाळल्याशिवाय, केवळ प्रमाणित चाचण्यांतील आकडेवारीवरून यशापयश जोखण्याचा मोह आवरल्याशिवाय आपल्या शाळा मतीसारख्या मुलांना कशा समावून घेतील?

कॅम्पुटर

आम्ही राहुलसोबत नी अमितसोबत काम करतोय हे पाहून भट्टीवरची इतर मुलेही आमच्या आसपास घुटमळू लागली आहेत. आमच्याकडे असलेल्या कॅमेऱ्याचे नी मोबाईलचे त्यांना खूप आकर्षण वाटते आहे. आमचा ‘फोटू पाड’ असे आता त्यांनी सांगायला सुरुवात केली आहे. फोटो काढला रे काढला की लगेच त्यांना बघायचा असतो.  आज मी त्यांना त्यांचे फोटो दाखवायला लॅपटॉप नेला होता. मी लॅपटॉप चालू करता करता त्यांना विचारले, “हे काय आहे?” तर काही जण म्हणाली, “कॅम्पुटर”. “कॉम्प्युटर कशासाठी वापरतात?” तर म्हणाले, “फोटो पाहायला!” त्यांच्या हजरजवाबीपणाचं कौतुक वाटलं.

लॅपटॉपवर फोटो समोर येताच सगळी माझ्या भोवती गोळा झाली. आणि उत्साहाने फोटोत दिसणाऱ्या माणसांबददल सांगू लागली.

राधी म्हणाली, “ही मती. तिला आमच्या दादाला दिलीय. ती पन किशोर गुरुजीच्या शालंत जायची.” अमित म्हणाला, “हा भागोजीबाबा. तो भटकर आहे. भट्टी रचतोय.” मग पुढच्या दहा पंधरा मिनिटात फोटोत दिसणाऱ्या भट्टीवरच्या माणसांच्या अशा अनेक कहाण्या मला कळल्या. मग मी विचारले, “मी हे सगळं लिहितो. तुम्ही वाचाल का?”  तशी उत्साहाने सगळे हो म्हणाले. मग मी एकेक फोटो वर्ड मध्ये घेतला आणि त्या बद्दल मुले जे सांगतील ते लिहू लागलो.

राधीचे आई बाबा…
हे राजा आणि ह्या वंदना. ते आमच्या राधीचे आई बाबा आहेत. दोघे सकाळी चार वाजता उठले.त्यांनी खड्ड्यावरून चिखल आणून ढिकली मारली. मग त्यांनी साच्याला पाणी लावून त्यात चिखल आपटला. त्याला वरून पाणी लावले. पिठा टाकला. साचा उचलून विटा पाडू लागले. विटांची रांग तयार झाली. रांगेवर पिठा टाकला. नंतर पत्र्याकं विटा थापल्या. आता दहा वाजता त्यांचे चिखलकाम संपेल. मग ते साफसफाई करतील आणि जेवायला भोंग्यात जातील.

मी टाईप करू लागल्यावर अमित, राहुल, चंद्रिका आणि राधी यांनी वाचायला सुरुवात केली. अमित, चंद्रिका आणि राधी बऱ्यापैकी वाचत आहेत. राहुल अजून एकेक शब्द वाचतो आहे. किशोरने मला सांगितले की गेल्या वर्षी त्याने शिकवायला सुरुवात केली तेव्हा मुलांना अक्षर ओळखही नव्हती. वाचण्या लिहिण्याचा त्यांचा उत्साह म्हणजे भरती ओहटीचा खेळ. मनात असेल तर वाचतील नाहीतर ‘आलशी आली’ असे गुरुजीच्या तोंडावर सांगून निघून जातील. पण आजचा त्यांचा वाचनाचा उत्साह पाहून मला नी किशोरला एक बाब नीट समजली. पुस्तकातले धडे वाचायला जरी त्यांना कंटाळा येत असला तरी स्वतःच्या आयुष्यातले काही लिहिलेले मिळाले तर ते वाचण्यात त्यांना नक्की रस वाटतोय.

या अनुभवानंतर आम्ही ठरवले आहे की जमेल तितके त्यांचे आयुष्य कॅमेऱ्यात कैद करायचे आणि त्या फोटोंच्या आधारे केलेले लिखाण त्यांना वाचायला द्यायचे. ज्यांना अजून लिपी परिचयात गोडी वाटत नाहीये त्यांनाही त्यांच्या स्वतःच्या गोष्टी लिहून दाखवायच्या. अशाप्रकारचे लिखाण वाचायला मिळाले तर या मुलांची वाचायला शिकायची गोडी वाढेल असा आमचा होरा आहे.

From the Brick Kiln at Moj

My friend Kishor Kathole is a teacher at the Zilla Parishad school in Moj, a village in Wada Tehsil of Palghar district. A few days ago, he told me about the Katkari (tribal) children studying in his school. For the last two years, Kishor and his colleagues have been trying to bring these children to school, to get them interested in school work. These children have started attending the school, but they are not yet used to the school routines. They remain absent frequently, and those who come to school appear to be disinterested in whatever is going on in the classroom. The parents of most of these children work on the brick kiln near Moj village. They stay at the brick kiln in temporary shelters called Bhongas (भोंगा). This is a seasonal migration that takes place every year, between November and May. Once the children move to these locations with their parents, it becomes even more difficult to bring them to the school. As a result, these children are lagging behind in their studies compared to the rest of their classmates.

Kishor is a sensitive and mature teacher. He and his colleague Mr Wagh have enrolled their own children in their Zilla Parishad school. Other middle class parents from the neighbouring villages have started sending their children to the Moj school, because they have seen that the teachers are doing a good job. Given this background, Kishor was feeling bad that the Katkari children from his class were lagging behind. We spoke at length about this issue. During the discussion we realized that there was little or no connection between what was being taught in school and the lives of these children. This was probably a major reason why the children did not find school education interesting. If we could relate the content and teaching methodology to their lives, they may find it relevant, we felt. To achieve this, we would have to discover the reality of their lives.

Kishor and I decided to visit the brick kiln. We reached there one morning around 7 AM. Rahul, a student from Kishor’s school, recognized him and came running to our car. A few other children saw him and ran away to hide in their temporary shelters. It was quite cold that morning and we were wrapped in warm clothes. However, when we saw little Vrushali, we felt quite ashamed of our privileges – in that furious cold, Vrushali was not wearing even a frock. Sitting in her elder sister’s arms, she was simply staring at us with her curious eyes.

Rahul started showing us around the brick kiln.  “See, these are the pits to mix clay and water. Here is the machine that powders the unused bricks to make Raabit (राबिट).  Do you know how  many bricks are stacked in a Ghoda (घोडा)? See, this row of  brick stacks is called Haroli (हारोली)…” Rahul was explaining with great enthusiasm. 

With Rahul’s help, the doors of this almost unseen world have now opened to me and Kishor. We have decided to enter this world and observe it through the lens of pedagogy and explore ways to teach these children. We are not sure if our efforts will be successful. But the challenge is beckoning us, for sure!

Bhonga, the temporary shelters at the kiln

 To be continued…